Fârâbî ve Mâturîdî'de Allah-Âlem İlişkisi

Abstract

Âllah-âlem ilişkisi problemi, İslâm düşüncesinde felsefe ve kelâm geleneğinin üzerinde düşünce ürettiği ve ekoller arasında yoğun tartışmaların yaşanmasına sebebiyet veren temel metafizik problemlerinden birisidir. Bu çalışmada; İslâm felsefesinin kurucu ismi Fârâbî ile kelâm geleneğinde Mâturîdiyye mezhebinin kurucu önderi olan İmâm Mâturîdî'nin, Allah-âlem ilişkisine yönelik yaklaşımlarını, mensup oldukları felsefe ve kelâm ekolleri bağlamında analiz edilerek, karşılaştırmalı bir şekilde ortaya koymak amaçlanmıştır. Ayrıca tezimizde Fârâbî'nin ve Mâtûrîdî'nin Allah tasavvurlarının âlem anlayışlarına nasıl yansıdığı tespit edilmiştir. Tezin kapsamı iki düşünürün Tanrı ile âlem arasındaki ilişkiye dair düşünceleriyle sınırlandırılmıştır. Araştırmada Allah-âlem ilişkisi meselesi, nitel bir yöntemle, karşılaştırmalı analiz çerçevesinde ele alınmış, her iki düşünürün de bu doğrultuda vardıkları sonuçlara eleştirel bir tutumla yaklaşılmıştır. Fârâbî'nin felsefe alanındaki eserleri ve Mâturîdî'nin kelâm ve tefsir alanındaki kitapları birincil kaynaklar olarak kullanılmıştır. Tezde konunun kapsamına dahil olan meselelerin daha iyi anlaşılmasına hizmet edebilecek klâsik kaynaklardan istifade edildiği gibi, günümüz literatüründe yazılmış metinlerden de faydanılmış ve dolayısıyla bu metinler ikincil kaynak olarak kullanılmıştır. Bu tez, Fârâbî ve Mâturîdî'nin Allah-âlem ilişkisine yönelik düşüncelerini, karşılaştırmalı bir şekilde doğrudan inceleyen ilk çalışma olması hasebiyle literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Yeni Eflâtuncu felsefe geleneğine bağlı bir filozof olarak Fârâbî; sudûr teorisi bağlamında âlemin Tanrı'dan zorunlu olarak taştığını/feyzettiğini savunurken, İmâm Mâturîdî; hudûs nazariyesi bağlamında âlemin Allah'ın mutlak irade ve kudretiyle yoktan yaratıldığını ileri sürmektedir. Bu bağlamda Mâturîdî'nin Tanrı anlayışı; klâsik kelâm geleneğinin zâtı ve sıfatlarıyla âlem üzerinde doğrudan tesir eden, müdebbir ve fâil-i muhtâr olarak benimsediği Tanrı tasavvurunu yansıtırken, Fârâbî'nin telakkisi; klâsik Meşşâî felsefenin bir metafizik illet olarak, âlemdeki nedensellik zincirinin ezelî kaynağı ve zorunlu ilk sebebi olarak kabul ettiği mûcib bi'z-zât bir Tanrı düşüncesini ifade etmektedir. Fârâbî, Tanrı-âlem ilişkisine dair yaklaşımında zorunlu varlık-mümkün varlık ayrımınına dayanırken, Mâturîdî'nin probleme kelâmî bir perspektifle kadîm varlık-hâdis varlık temelinde yaklaştığı görülmektedir. Fârâbî'nin felsefî ve akıl temelli düşüncesi ile Mâturîdî'nin kelâmî bir dille inşâ ettiği akıl-vahiy bütünlüğüne ve dengesine dayanan perspektifi, İslâm düşüncesinin felsefî ve teolojik zenginliğini ve çeşitliliğini göstermesinin yanı sıra, iki ayrı ekolün ontolojik, epistemolojik ve metafizik dünya görüşünü de yansıtmaktadır. Kelâm ve felsefe arasındaki metafizik gerilim ve ayrışmaların Tanrı-âlem ilişkisi bağlamında Fârâbî ve Mâturîdî örnekliği üzerinden çözümlenmesi, literatürde önemli bir boşluğu doldurmasının yanında eleştirel bir değerlendirme zemini oluşturması açısından da önem taşımaktadır.

The problem of the God-universe relationship is one of the fundamental metaphysical issues that has led to intense debates among the schools and traditions of philosophy and kalām in Islamic thought. The aim of this study is to analyze and comparatively examine the approaches of Imām al-Māturīdī—one of the prominent representatives of the kalām tradition—and al-Fārābī—one of the founding figures of Islamic philosophy—regarding the God-universe relationship, in the context of their respective philosophical and theological traditions. Furthermore, the study identifies how al-Fārābī's and al-Māturīdī's conceptions of God shape their understanding of the universe. The scope of the thesis is limited to a comparative analysis of their views within the framework of classical metaphysical and theological sources. A qualitative research method with a critical approach has been employed. Al-Fārābī's works on philosophy and primary texts in al-Māturīdī's field of kalām were primarily utilized. In addition to the classical sources that serve the scope of the thesis, relevant modern literature and secondary sources have also been used. In this respect, the study makes an original contribution to the literature as the first research that directly and comparatively analyzes the perspectives of al-Fārābī and al-Māturīdī on the God-universe relationship.As a philosopher of the Neoplatonic tradition, al-Fārābī argues that the universe necessarily emanated from God through a process of emanation. In contrast, Imām al-Māturīdī, from the perspective of the hudūth theory, maintains that the universe was created by God's absolute will and power out of nothing. Accordingly, Māturīdī's conception of God—who directly influences the universe with His essence and attributes—reflects the classical kalām understanding of a volitional and purposeful Creator. Al-Fārābī, on the other hand, presents a metaphysical view in which the existence of the universe is necessary and eternal due to its source, and he does not accept the idea of a creation ex nihilo.While al-Fārābī addresses the relationship between God and the universe from a perspective of necessary being and ontological dependence, al-Māturīdī approaches the issue from a theological standpoint, emphasizing the contingency and created nature of the universe. Al-Fārābī's philosophical framework is shaped by reason and metaphysical principles, whereas al-Māturīdī constructs his kalām approach in a language that integrates reason and revelation. The thesis reflects the richness and diversity of classical Islamic thought, particularly regarding the metaphysical tensions and distinctions between kalām and philosophy. Resolving the God-universe relationship through the examples of al-Fārābī and al-Māturīdī contributes both to the understanding of the classical intellectual background and to a critical evaluation of its contemporary significance.