Mu’tezile ve Şîa Arasında Fikri Bağlantı Meselesi İlahi Adalet İlkesi Bağlamında Kâdî Abdülcebbâr ve Ebû Ca’fer Et-Tûsî Arasında Bir Karşılaştırma

Abstract

Şii-İmamiyye’nin usûlde Mu’tezile’nin etkisinde kaldığı iddiası, özellikle Ehli Sünnet kelamcılarıtarafından, hicri dördüncü asırdan itibaren dile getirilmektedir. Buna karşılık usûlî düşüncenin ilkmümessili sayılan Şeyh Müfîd’den itibaren mezhep içinden yükselen sesler bu iddiaları şiddetlereddetmişlerdir. Biz bu çalışmada Mu’tezile kelamına sistematik hüviyet kazandıran ve yazdığıeserlerle Mu’tezile kelamının bugüne ulaşmasında büyük pay sahibi olan Kâdî Abdülcebbâr ileİmamiyye’nin kelam düşüncesinin istikrar bulmasında ve Şeyh Müfîd’le başlatılan usûlî yaklaşımınbenimsenip yaygınlaşmasında büyük bir yeri olan Ebû Ca’fer et-Tûsî arasında adalet ilkesi üzerindenbir karşılaştırma yaparak, söz konusu iddiaların ne kadar sübut bulduğunu tespit etmeye çalıştık.Bilebildiğimiz kadarıyla Tûsî’nin kelami görüşleri üzerinde müstakil bir kitap veya makale çalışmasınınyapılmamış olması, bizi böyle bir araştırmaya sevk etmiştir. Özetlemek gerekirse, Kâdi Abdülcebbâr’ınadalet anlayışı ile bu ilkenin ilgili olduğu hüsün-kubuh, Allah’a vacip olan fiiller, insan fiilleri, iradehürriyeti, kaza ve kader ve benzeri meselelerde, Tûsî ile aralarında kayda değer bir farklılığın olmadığıifade edilebilir.