Atatürk Döneminde Müteşebbis Sınıfın Geliştirilmesine Yönelik Tasarruflar

Abstract

İktisat tarihinin önemli bir parçası olan müteşebbis piyasayı canlı tutan, para - meta, meta - meta, para - para ilişkilerini düzenleyen kişidir. Türkiye'de müteşebbis sınıfın gelişimi Batıya göre daha yavaş olmuştur. 1838 Baltalimanı Muahedesi'yle, Batılı müteşebbisler Osmanlı müteşebbisleriyle aynı haklara sahip olmuştur. 1838 sonrası Osmanlı coğrafyası batılı müteşebbislerin teşebbüs sahasını oluşturmuştur. Osmanlı'da müteşebbis sınıfın gerekliliği Tanzimat ile gündeme gelmiş, II. Meşrutiyet döneminde ise hükümet çevreleri milli iktisat politikasıyla Müslüman - Türk müteşebbisi geliştirici politikalar izlemiştir. Osmanlı İmparatorluğu'ndan Cumhuriyet'e tarımla meşgul, aşırı ithalat eğilimli ve ağır sanayiye yönelememiş zayıf bir müteşebbis sınıf miras kalmıştır. Cumhuriyetin kurulmasıyla ülkenin iktisadî durumunu görmek için İzmir İktisat Kongresi düzenlenmiş, Kongrede müteşebbisler yeni hükümetten beklentilerini dile getirmişlerdir. İzmir İktisat Kongresi'yle başlayan ılımlı ve özel sektör odaklı süreçte asker kökenli bürokratlar ve hükümete yakın çevreler zenginleşme yarışına girmiş, teşebbüslerde bulunmuşlardır. Türkiye Cumhuriyeti 1929'a kadar liberal ekonomi politikaları izlemiş, müteşebbis sınıfı teşvik etmiştir. 1929 Ekonomi Buhranı Türk ekonomisi derinden etkilenmiş, krizin etkileri Türkiye'de hususî teşebbüsün başarısının sorgulanmasına yol açarak devletçi fikirlerin benimsenmesine neden olmuştur. Türkiye'de devletçiliğin uygulanması hususî teşebbüsün konumunu ikincil plana düşürmüştür. Atatürk Döneminde müteşebbis sınıfın geliştirilmesi için vergi muafiyetleri, ulaşım indirimleri, teşvikler, primler ve imtiyazlar tanınmış, yasal düzenlemeler ile Türk sermayesinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Türk Hükümeti müteşebbislerin birbirlerini tanımasını sağlamak, ithalatı arttırmak, yerli ürünlerin kullanımını teşvik etmek için sergilere destek vermiş, ticarî ve sınaî hayatı düzenlemiştir. Özel sektörün dinamizmini arttırmaya yönelik izlenen politikalar bir süre sonra özel sektörün gelişimini sekteye uğratmış, Türkiye'de teşebbüs ruhunun gelişmesinin önüne geçmiştir.

Enterprising, which boosts the market and organizes the relationships between money and commodity, commodity and commodity and money and money, is a significant part of the economy. In Turkey, the development of the enterprising class was slower when compared with the West. With the 1838 Treaty of Baltalimanı, western enterprises had the same rights with Ottoman enterprises. After 1838, Ottoman geography became the entrepreneurship field of western enterprises. In the Ottoman Empire, the necessity of entrepreneur class came up with Tanzimat. During the Second Constitutionalist Period, government circles saw that there was a need for Muslim-Turkish enterprises and with national economy policies; they followed policies which encouraged national enterprises. A weak entrepreneur class which was engaged in agriculture with an excessive tendency for import and which was not inclined towards heavy industry was inherited from Ottoman Empire to the Republic. With the foundation of the Republic, Izmir Economy Congress was held to see the economic situation of the country. In the Congress, agriculture, industry, trade and working groups voiced their demands. During the moderate and private sector-oriented process that started with the Izmir Economy Congress, bureaucrats of military origin and the government circles started enterprises and entered the competition for growing rich. Turkey followed liberal economy policies from 1923 to 1928 which encouraged the enterprising class. 1929 Economic Depression deeply affected Turkish economy and the effects of the crisis led to the questioning of private entrepreneurship's success and the adoption of statist ideas. With the start of statism, private entrepreneurship became of secondary importance. In order to develop the enterprising class, tax exemptions, discounts in transportation, incentives, bonuses and privileges were introduced in Ataturk era. Turkish government supported fairs to enable entrepreneurs to get to know each other, to increase import and to encourage using national products. Policies followed to increase the dynamism of private sector interrupted the development of private sector after a while and prevented the development of the spirit of entrepreneurship in Turkey.