Büyük Selçuklu Döneminde Tezhip Sanatının Statüsü ve Genel Özellikleri

Abstract

Çeşitli dönemlerde İslam toplumlarında başta tezhip olmak üzere süsleme sanatlarının zenginleşmesinin en önemli nedeni İslam dinindeki tasvir yasağıdır. Büyük Selçuklu dönemi dâhil olmak üzere İran'ın farklı tarihi dönemlerinde daha çok Kuran-ı Kerim'in süslenmesi için kullanılmış olan tezhip sanatı, daha önceki dönemlere ait sanatlardan etkilenip, diğer ülkelerdeki Müslüman ve bazen gayrimüslim sanatçılar için bir yaratıcılık ve ilham kaynağı haline gelmiştir. Bu araştırma, Büyük Selçuklu döneminde tezhip sanatının statüsü ve genel özelliklerini incelemek amacıyla yapılmıştır. Araştırmada betimsel analitik yöntemi kullanılmıştır. Büyük Selçuklu dönemi tezhipleri, deri yerine kâğıt üzerine yapılmıştır. Bu dönemin tezhiplerinde motif, desen ve renk zenginliği, çeşitli renk kullanışı ve geometrik düzenlemeler dikkat çekmektedir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre Büyük Selçuklu döneminin en önemli tezhip örnekleri, Kur'an nüshalarında kullanılmıştır. Bu nüshalarda serlevha, mushaf gülleri, sûre başı, satır arası ve zahriye kısımlarını süslemek için, şemse, taç, altı ve sekiz köşeli yıldızlar ve altın çemberler gibi motiflerin kullanıldığı görülmektedir. Ayrıca Büyük Selçuklu döneminin tezhip örnekleri, tüm diğer sanatları olduğu gibi başta Moğol ve Memlükler dönemi olmak üzere daha sonraki dönemleri de olumlu yönde etkilemiştir. Büyük Selçuklu zarif tezhip örnekleri, gerek desenlerinin güzelliği, motiflerinin düzeni ve inceliği, gerekse renk kullanışıyla İslam sanatının en önemli örnekleri arasında sayılmaktadırlar.