Tarsûsî’nin Hüsün ve Kubuh Hakkındaki “telvîḥun İla’t-tercîḥ Fî Mesʾeleti’t-taḥsîn Ve’t-taḳbîḥ” Adlı Risâlesinin İnceleme, Tahkik ve Tercümesi

Abstract

Bu makale, öncelikle Muhammed b. Ahmed et-Tarsûsî’nin (ö.1145/1732) hüsün ve kubuha ilişkin Telvîḥun ila’t-tercîḥ fî mesʾeleti’t-taḥsîn ve’t-taḳbîḥ adlı muhtasar risâlesini muhteva açısından inceleyerek, onun hüsün ve kubuh meselesini nasıl çözümlediğini ele alacaktır. Bunun yanı sıra makalede, söz konusu risâlenin tahkik ve tercümesi de yapılarak risâle literatüre kazandırılacaktır. Literatürde insanın irâdî/bilinçli fiillerinin ahlâkî veya dinî değerini ifade etmede kullanılan kavramlar olan hüsün ve kubuh meselesine ilişkin metin, şerh, hâşiye ve taʿlîkât şeklinde büyük bir risâle geleneğinin ortaya konulduğu bilinmektedir. Bir Osmanlı âlimi Tarsûsî’nin ele aldığı bu muhtasar risâle ise söz konusu yazım geleneğinin halkalarından birini teşkil etmektedir. Tarsûsî, risâlede ilk aşamada hüsün ve kubuhla neyin kastedildiği üzerinde durarak Eşʿarî, Mâtürîdî ve Muʿtezilî mezheplerin hüsün ve kubuha dair temel görüşlerini herhangi bir tasdik ve yorumlamada bulunmaksızın ortaya koyar. İkinci aşamada Tarsûsî, bu mezheplerin birbirinden ayrışma ve farklılaşma noktalarına değinir. Üçüncü aşamada ise “ashâbımız” dediği Mâtürîdîler’in yaklaşımını ön plana çıkararak bu mezhebin görüşünü detaylandırır. Tarsûsî, eşya ve eylemdeki hüsün ve kubuhun niteliklerini anlama noktasında Eşʿarî mezhebinin aklı ihmal etmeleri ve Muʿtezile mezhebinin ise aklı önceleyerek dinin bu konudaki dahlini tâli ve ikincil konumda görmeleri sebebiyle bu mezheplerin mesele hakkında tutarlı olmadıklarını kabul eder. O, bu konu hakkındaki doğru yaklaşımın yalnızca Mâtürîdîler tarafından ortaya konulduğunu savunur. Müellif; Mâtürîdîler’in, fiil ve eşyadaki hüsün ve kubuhun bilinmesinde hem aklın hem de şerîʿatın dahlini ve rolünü kabul ettiklerini ve dolayısıyla dengeyi sağladıklarını benimser. Tarsûsî, söz konusu muhtasar risâlesinde mezkur mezheplerin hâkim paradigmalarını ifade ile yetinir, yeni tartışmalara ve açılımlara yönelmez.