Osmanlı Son Dönemi’nde Samsun’da Eski Eser Kaçakçılığı ve İlk Resmi Arkeolojik Kazının Tarihsel Zemini

Abstract

Osmanlı Devleti’nin siyasi ve mali zorluklarla yüzleştiği son dönemlerinde diğer devletlere mensup gezgin, araştırmacı, diplomat ve hatta misyoner gibi kişilerin Osmanlı Devleti egemenliğindeki çok geniş bir alanda bulunan eski yerleşim yerlerindeki eski eserleri ülkelerindeki müzelere kazandırmak amacıyla faaliyetlerde bulunmuşlardır. Bu faaliyetlerden Karadeniz kıyı kentleri ve bu çalışmanın konusunu teşkil eden Samsun da nasibini almıştır. Eski eser konusunda ilk gelişmeler 1870’li senelerde başlamış ve yıllar içinde artan bir ivmeyle devam etmiştir. Samsun, 19. yüzyılda Karadeniz’deki uluslararası taşımacılığa entegre olmasıyla başka bölgelerde kaçak kazılarla bulunan eski eserlerin çeşitli yerlere gönderilmesinde de bir merkez konumuna gelmiştir. Eski eserlerin aranmasına ve ticaretine dair bu gelişmeler, beraberinde şikayetleri de getirmiş ve artan şikayetleri yerinde incelemek ve alınabilecek tedbirleri belirlemek amacıyla Müze-i Hümayun müdürü Halil Edhem Bey 1906 senesinde Samsun’a gelmiştir. Halil Edhem Bey’in Samsun ziyareti sonrasında Theodor Makridi Bey aynı sene içinde görevlendirilerek Akalan Köyü civarında gerçekleştirdiği kazı ile Samsun’da, Osmanlı Dönemi’ndeki ilk ruhsatlı kazı gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada, Osmanlı arşivleri, hatırat ve araştırma yayınlarından elde edilen bilgiler ile konuyu teşkil eden gelişmeler çerçevesinde Samsun ve çevresinde eski eser kaçakçılığına dair hangi gelişmelerin yaşandığına dair bir tarihsel arka plan sunmak ve ilk ruhsatlı arkeolojik kazıların hangi şartlar dahilinde başladığına dikkat çekmek amaçlanmaktadır.