Eski Mezopotamya’da Siyasal ve Sosyal Yönleriyle Tanrı Šamaš

Abstract

Eski Mezopotamya coğrafyasındaki toplumlar, yaşamları boyunca kültürlerini siyasetin, ekonominin ve özellikle de dinin harmanlanarak oluşturduğu yapı temelinde ortaya koymuşlardır. Bu yapı içerisinde yaşamlarının her döneminde birçok tanrı/tanrıça kültü altında dini görevlerini yerine getirerek yaptıkları her bir eylemde dünyevi yaşamlarını daha iyi sürdürebilmelerini ve bununla birlikte ölümden sonraki yaşamlarında da huzur bulabilmeyi amaç edinmişlerdir. Bu çerçevede tanrı Šamaš kültü, Eski Mezopotamya toplumları arasında önemli bir konuma sahiptir. Ancak, onun öncesinde Sumer güneş tanrısı olarak kabul edilen Utu’nun, Šamaš kültünün temelini oluşturduğu bilinmektedir. Utu, Sumer toplumunca her daim saygı gören tanrılar arasında yer almıştır. Onun güneş ve adalet ile simgelenmesi insanların yaşamlarını düzenlemekte ve adil bir düzen için gerekli görülmekteydi. Utu, Sumer sonrası dönemde Sami toplumlarda tanrı Šamaš adıyla anılmıştır. Buna göre Utu, daha çok adalet ile anılırken Šamaš ise, adaletin sağlanması ve yasaların uygulanması ile tanınmaktadır. Birçok toplum tarafından ibadet edilen Šamaš, Eski Mezopotamya’da güç ve otorite için daima gerekli olarak görülmüştür. Mezopotamyalı hükümdarların iktidarlarını meşru kılmak ve halklarının gözünde gerçekleştirecekleri her bir eylemi tanrının vekili, çobanı vasfıyla desteklemeleri gerekirdi. Bu noktada hükümdarlar, söz konusu tanrıya ihtiyaç duymakta ve onun desteğiyle otoritelerini dini bir temel üzerine şekillendirmekteydiler. Bu çalışmada insanların günlük yaşamları arasında tanrı Šamaš’ın onlar için ne ifade ettiği ve aynı zamanda inançları noktasında ondan ne gibi beklentileri olduğu sorularının yanı sıra Eski Mezopotamya siyasetinde, devlet içi politikalarda ve devletlerarası ilişkilerde Šamaš’ın ne gibi rolleri olduğu konuları üzerinde durularak tanrı Šamaš’ın Eski Mezopotamya toplumları üzerindeki etkisinin farklı yönleriyle ele alınması amaçlanmıştır.