Rivayetlerin Sıhhatinin Tespitinde İllet ve Şâz Olgusunun Fonksiyonu

Abstract

İllet ve Şâz kavramları sahîh hadisin tanımında zikredilen ve rivâyetin sıhhatini etki-leyen önemli kavramlar arasında sayılmaktadır. İllet ve şâz terimleri sahip oldukları bu önemlerine binaen henüz ikinci asrın sonlarında sistemleşmeye başlamış olduk-ça erken sayılabilecek bir dönemde hicrî ikinci asrın sonlarında müstakil eserler meydana getirilmiştir.Terim olarak klasik literatürde, ?sağlam bir haberin sıhhatine zarar verebilecek gizli bir sebep? şeklinde tanımlanan illet kavramının, ilgili literatür göz önüne alındığında, rivayetlerin sıhhatini etkileyebilecek her türlü kusur anlamına geldiği söylenebilir. Şâz kavramı da tanım itibariyle râvinin rivâyetinde tek kalması ve güvenilir râvinin kendisinden daha güvenilir bir râviye muhalefeti gibi farklı anlamlarda kullanılmıştır. Ancak bir rivâyetin şâz olarak nitelendirilebilmesi için söz konusu ?teferrüd? ve ?muhalefet?in birlikte bulunması gerektiği kanaatine varılmıştır.Sonuç olarak, illet kavramı niteliğine göre bazen hadisleri zayıf kılabilmekte bazen de uydurma olmalarına neden olan unsurlar arasında sayılmaktadır. İlletli olduğu söylenen rivâyetin başka kanallardan desteklenmesi ile en azından rivâyetin metni-nin tolere edilebildiği söylenebilir. İllet kavramı ?rivâyetlerde bulunan kusurlar? anlamına geldiği ve içeriğinde öznellik barındıran anlama ve yorumlama ile yakın ilişkili olduğu için illete yönelik farklı okumaların ve farklı görüşlerin olması da doğal karşılanmalıdır.

The notions hidden ?defect? (illat) and ?irregular? (shadhdh) are considered among the significant constitutive parts of the definition of authentic hadith. Thanks to their significance, some specific scientific works were done about them at closing times of the second period after the Prophet?s death.Even if the notion ?illat? (defect) is defined as a hidden occasion or reason which is harmful for the authenticity of any narration in classical literature, it can refer to any defect in narrations. Whether it affects the authenticity of narration or not is a secondary issue. The notion ?shadhdh? is defined both as uniqueness or singularity of narrator in his narrative activity and inconsistency of any narrator with the other narrator(s) more reliable than him. However, it is a common opinion that a narra-tion can be named as ?shadhdh? only when there are the case of singularity and inconsistency in narrative activity.As a conclusion, illat (defect) can be a reason for the weakness or non-authenticity of any hadith. When this type of weak hadith is supported by other ways, then its text can be tolerated. Even if the notion ?illat? refers to ?defects in narrations?, it is in close relation with the concept ?interpretation and understanding?. This explains why the notion ?illat? is understood and interpreted differently in different times.