Yetişkin Bireylerde Diyet Kalitesi ve Metabolik Sendrom: Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 Verilerinin Değerlendirilmesi

Abstract

Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması-2017 verileri kullanılarak bireylerin diyet kalitesi ve metabolik sendrom (MetS) riski arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlayan bu çalışma, 19-64 yaş aralığındaki 5885 birey ile yürütülmüştür. Veri analizleri Mart 2025-Mayıs 2025 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir. Ortak Tanım Kriterleri'ne göre MetS durumu belirlenmiştir. Diyet kalitesi, iki günlük 24 saatlik geriye dönük besin tüketim kayıtları kullanılarak; Diyet İnflamatuvar İndeksi (Dİİ), Akdeniz Diyeti Skoru, Hipertansiyonu Durdurmaya Yönelik Diyet Yaklaşımı (DASH) Skoru ve Sağlıklı Yeme İndeksi-2015 (SYİ-2015) ile değerlendirilmiştir. Metabolik sendrom ile ilişkili faktörleri belirlemek amacıyla lojistik regresyon analizleri yapılmış, ham (Model 1) ve yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim düzeyi, tütün ve ürünleri kullanımı, gelir durumu, beden kütle indeksi ve fiziksel aktivite gibi karıştırıcı değişkenler için düzeltilmiş model (Model 2) oluşturulmuştur. Metabolik sendromu olan 1693 (%28,8) katılımcı olduğu belirlenmiştir. Metabolik sendrom riskinin; yaşla birlikte artış gösterdiği, çalışmayan bireylerde, geliri giderine eşit veya giderinden az olanlarda, evli ya da eşi ölmüş/boşanmış/ayrı yaşayan bireylerde ve daha önce tütün ve ürünleri kullanmış bireylerde anlamlı düzeyde arttığı belirlenmiştir. Buna karşılık, eğitim düzeyi ve fiziksel aktivite düzeyi arttıkça MetS riskinde anlamlı bir azalma gözlenmiştir (p<0,001). Diyet kalite skorlarının çeyreklik ve beşlik gruplara ayrılarak değerlendirildiği lojistik regresyon analizlerinde, Dİİ açısından Q1'e kıyasla üst çeyrekliklerde MetS ve bazı bileşenlerinin görülme riski anlamlı şekilde daha düşük bulunurken; Akdeniz Diyeti, SYİ-2015 ve DASH skorlarında ise üst gruplarda MetS ve bileşenlerinde anlamlı risk artışları saptanmıştır (p<0,05). Karıştırıcı değişkenler için düzeltme yapılan Model 2'de bu anlamlı ilişkiler istatistiksel anlamlılığını kaybetmiştir (p>0,05). Yalnızca HDL-kolesterol bileşeni SYİ-2015 Q3 çeyreğinde yer alan bireylerde, Q1 grubuna kıyasla anlamlı düzeyde daha düşük risk ile ilişkili bulunmuştur (OR=0,83; p<0,05). Türkiye'de yetişkin bireylerin diyet kalitesi skorlarının MetS grupları arasında farklılık göstermektedir, ancak bu farkların sosyodemografik ve yaşam tarzı faktörleri dikkate alındığında anlamlı olmadığı bulunmuştur. Bulgular, diyet kalitesini etkileyen birçok faktörün göz önünde bulundurulması gerektiğini ve MetS riskinin yalnızca diyet kalitesi ile değil, aynı zamanda yaşam tarzı, sosyoekonomik durum ve antropometrik özelliklerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermiştir. Bu ilişkilerin daha net anlaşılabilmesi için ileriye dönük kohort çalışmaların ve müdahale araştırmalarının yapılması gerekmektedir. Anahtar Sözcükler: Metabolik sendrom, Diyet kalitesi, Diyet İnflamatuvar İndeksi, Sağlıklı Yeme İndeksi-2015, Akdeniz diyeti, DASH diyetiThis study aimed to investigate the association between dietary quality and metabolic syndrome (MetS) risk using data from the Turkey Nutrition and Health Survey-2017, conducted with 5,885 individuals aged 19 to 64 years. Data analyses were conducted between March and May 2025. Metabolic syndrome status was determined according to the Joint Interim Statement criteria. Dietary quality was assessed using the Dietary Inflammatory Index (DII), Mediterranean Diet Score, Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) Score, and Healthy Eating Index-2015 (HEI-2015), calculated based on two-day 24-hour dietary recalls. Logistic regression analyses were conducted to determine variables associated with MetS, including both an unadjusted model (Model 1) and an adjusted model (Model 2), which accounted for potential confounders such as age, sex, marital status, education level, tobacco use, income level, body mass index, and physical activity. A total of 1,693 participants (28.8%) were identified as having MetS. The risk of MetS was significantly higher among older individuals, those who were not employed, individuals whose income was equal to or less than their expenses, those who were married or widowed/divorced/separated, and those with a history of tobacco and tobacco product use. In contrast, increasing levels of education and physical activity significantly reduced MetS risk (p<0.001). In the logistic regression analyses, where dietary quality scores were categorized into quartiles and quintiles, the upper quartiles of DII groups were associated with significantly lower risks of MetS and components compared to Q1 (p<0.05). In contrast, higher adherence to the Mediterranean Diet, HEI-2015, and DASH scores was associated with significantly increased risks of MetS and its components in the upper groups (p<0.05). However, these significant associations lost their statistical significance in Model 2, which was adjusted for potential confounding variables (p>0.05). Only the HDL-cholesterol component was associated with a significantly lower risk in individuals in the Q3 quarter of HEI-2015 compared to the Q1 group (OR=0.83; p<0.05). Diet quality scores of adults in Turkey differed among MetS groups, but these differences were not significant when sociodemographic and lifestyle factors were considered. The findings showed that many factors affecting diet quality should be considered and that the risk of MetS should be evaluated not only with diet quality but also with lifestyle, socioeconomic status, and anthropometric characteristics. Further prospective cohort studies and intervention-based research are needed to clarify these associations. Keywords: Metabolic Syndrome, Diet quality, Dietary Inflammatory Index, Healthy Eating Index-2015, Mediterranean diet, DASH diet