Türkçedeki Zamansıl Ulaç Tümcelerinin Derlem Temelli İncelenmesi

Abstract

Bilişsel ve psikodilbilim alanındaki çalışmalar, belirteç yantümcelerinin bir parçası olan ulaç tümce yapılarındaki temel ve yan tümcelerin yerleşiminin; sözdizimsel, anlamsal ve söylemsel faktörlerden etkilendiğini bildirmiştir (Diessel, 2005, 2008; Verstraete, 2004; Wiechmann, & Kerz, 2013). Anlamsal faktörlerden biri dizilimin ikonikliğidir ve bu ilke dilsel yapıların çoğunlukla kavramsal düzenin yapısını yansıttığını ifade eder (Croft, 2003). Başka bir deyişle, dilbilimsel yapıların taşıdığı anlam ilişkileri, bu yapıların konumlandırılmasında etkili olmaktadır. Örneğin, bir yapının sahip olduğu zamansıl anlam ilişkisi, bu yapının doğrusal yapısı üzerinde etkili olabilmektedir. Bu çalışmanın amacı, Türkçedeki zamansıl ulaç tümcelerindeki temel ve yan tümcelerin yerleşimini incelemek ve bunun ikoniklik ilkesiyle tutarlı olup olmadığını araştırmaktır. Türkçede zamansıl ulaç tümce yapılarında kullanılan çeşitli son ekler vardır. Bu çalışmada, -(y)IncA, -DIğIndA, -DIğI zaman, -ken, -(A/I) r...-mAz, -DIğIndAn beri, -mAdAn önce, -DIktAn sonra ve -DIkçA olmak üzere dokuz son ek incelenmiştir. Çalışmanın verileri 50 milyon sözcük verisine sahip Türkçe Ulusal Derleminden (TUD) toplanmıştır. Zamansıl ulaç tümcelerini içeren 9000 veri belirlendikten sonra bunlar ilk olarak yukarıda belirtilen son-ek kategorilerine göre gruplandırılmıştır. Daha sonra veriler ki-kare testi kullanılarak analiz edilmiştir. Kavramsal düzen ve doğrusal yapı arasındaki ilişkiyi görmek için 2×3 X² analizi uygulanmıştır. Çalışmanın sonuçları, Türkçede zamansıl ulaç yan tümcelerin genellikle ana tümceden önce ifade edilme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Öncelik ifade eden -(y)IncA, -DIğIndA, -DIğI zaman, -(A/I) r…-mAz, -DIğIndAn beri ve -DIktAn sonra yantümceleri ile eşzamanlılık ifade eden -DIğIndA, -DIğI zaman, -ken ve -DıkçA yantümcelerin çoğunlukla ana tümcelerden önce gelmesi ikonik tümce sıralamasıyla uyumludur. DIğIndA, -DIğI zaman ve -mAdAn önce gibi sonralık ifade eden tümce yapılarında ise yantümceler genellikle ana tümceden önce gelmektedir ki bu durum ikonik tümce sıralamasına uygun değildir. Bu bulgular, sıralamanın ikonikliğinin Türkçedeki zamansıl ulaç tümcelerin yerleşiminde rol oynadığını göstermektedir.