Ebü'l-Mehâsin Muhammed b. Halîl el-Kavukcî'nin Inâyetü'l-Mühtedî alâ Kifâyeti'l-Mübtedî Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili

Abstract

Bu çalışma, 19. yüzyılda Osmanlı'da yaşamış ve fıkıh, hadis ile tasavvuf alanlarında temayüz etmiş olan Hanefî âlimi Ebü'l-Mehâsin Muhammed b. Halîl et-Trablusî el-Kavukcî'nin (ö. 1305/1888) İnâyetü'l-Muhtedî alâ Kifâyeti'l-Mübtedî adlı şerhinin tahkik ve tahlilini konu edinmektedir. Bu eser, Kavukcî'den yaklaşık bir asır önce yaşamış Hanefî fakihi Mustafa b. Ahmed el-İskâtî'nin (ö. 1200/1786), Hanefî mezhebinin temel kaynaklarından hareketle halk için ilmihal niteliğinde hazırladığı Kifâyetü'l-Mübtedî ve Tezkiretü'l-Müntehî adlı eser üzerine yapılmış bir şerhtir. Söz konusu şerh hâlen yazma hâlinde bulunmakta olup günümüz şartlarında neşredilmeye değer bir eserdir. Çalışmada, biri Mısır-İskenderiye Kütüphanesi'nde 5217C numara ile kayıtlı, H. 1261 tarihli nüsha, diğeri ise el-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye Üniversitesi Kütüphanesi'nde 4462 numarada kayıtlı, H. 1256 tarihli nüsha olmak üzere iki yazma nüshaya ulaşılmıştır. Çalışma bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, eserin müellifi Kavukcî'nin hayatı, aldığı eğitim, eserleri ve ilmî şahsiyeti ele alınmıştır. İkinci bölümde eser, yapı ve içerik bakımından incelenmiştir. Bu kısımda öncelikle eserin nüshaları tanıtılmış, ardından eserin dil ve üslubu, başvurduğu kaynaklar, kullanılan fetva ve kitap rumuzları, fıkıh usulü açısından yer verilen deliller ve istinbat yöntemleri değerlendirilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise yazma nüshaların ortak ve farklı yönleri dikkate alınarak müellifin telif ettiği esere en yakın metin oluşturulmaya çalışılmıştır. Tahkik aşamasında eserin kaynakları ile âyet ve hadislerin tahrici yapılmış, İSAM Tahkik Esasları esas alınmıştır. Kavukcî; fıkıh, hadis, tefsir ve diğer İslâmî ilimlerde derinleşmiş bir âlimdir. Şerhi ise orta ölçekli bir şerh mahiyetindedir. Kavukcî, Hanefî mezhebinin fetva usulüne bağlı kalarak mezhebin güvenilir kaynaklarından yararlanmış, meseleleri açık ve anlaşılır bir biçimde çözümlemiş, yer yer farklı kaynaklar üzerinden meseleleri tahkik etmiştir. Şârih meselelerin delillerine yer vermiş olmakla birlikte, hadis delillerini sıhhat açısından değerlendirmemesi dikkat çekici bir husustur.This study focuses on the critical edition (taḥqīq) and analysis of ʿInāyat al-Muhtadī ʿalā Kifāyat al-Mubtadī, a commentary written by the 19th-century Ottoman scholar Abū al-Maḥāsin Muḥammad b. Khalīl al-Ṭarābulusī al-Kawūkajī (d. 1305/1888), who excelled in the fields of jurisprudence (fiqh), hadith, and Sufism. The work is a commentary on Kifāyat al-Mubtadī wa Tadhkirat al-Muntahī, a text authored by the Ḥanafī jurist Muṣṭafā b. Aḥmad al-Isqāṭī (d. 1200/1786), approximately a century earlier. Al-Isqāṭī's work, based on the fundamental sources of the Ḥanafī school, was designed as a catechism (ʿilm al-ḥāl) for the general public. Al-Kawūkajī's commentary remains in manuscript form and is a work deemed worthy of publication under contemporary scholarly standards. Two manuscript copies of the text were identified: one preserved in the Library of Alexandria, Egypt (no. 5217C, dated 1261 AH), and the other in the library of Imam Muḥammad b. Suʿūd Islamic University (no. 4462, dated 1256 AH). The study is composed of an introduction and three chapters. The first chapter examines the life, education, works, and scholarly personality of al-Kawūkajī. The second chapter analyzes the structure and content of the commentary. This includes the introduction of the available manuscripts, as well as an examination of the text's language, style, sources, citation symbols, reliance on legal methodology (uṣūl al-fiqh), use of evidences, and methods of juristic inference (istinbāṭ). The third chapter attempts to reconstruct the text in its closest possible form to the author's original composition by comparing the similarities and differences between the manuscripts. During the critical edition process, the sources of the commentary as well as the references of the Qur'ānic verses and hadiths were identified, in accordance with the principles established by ISAM (Center for Islamic Studies) for text verification. Al-Kawūkajī was a scholar deeply versed in jurisprudence, hadith, tafsīr, and other Islamic sciences. His commentary may be described as a medium-sized commentary. In line with the fatwā methodology of the Ḥanafī school, he utilized reliable sources of the madhhab, explained the legal issues clearly and comprehensively, and occasionally verified them through multiple references. Although he consistently provided textual evidences for the rulings, it is noteworthy that he did not evaluate the authenticity of the hadiths he cited.