Şeker Arz Zincirinde Atıklar ve Yönetimi

Abstract

Gıda arz zincirlerinde ortaya çıkan atıkların etkin olarak yönetimi hem ekonomik hemde çevresel sürdürülebilirlik açısından büyük önem taşımaktadır. Türkiye'de miktar olarak en çok yetiştirilen ürünün şeker pancarı olaması ve şeker arz zinciri boyunca çeşitli atıkların oluşması araştırma konusunun önemini ortaya koymaktadır. Bu çalışma, şeker arz zincirinde oluşan atıkların ve diğer faktörlerin çevresel etkinlik üzerindeki etkilerini analiz ederek, sürdürülebilir atık yönetimi stratejileri geliştirmek amacıyla yapılmıştır. Araştırma kapsamında Türkiye genelinde 226 tarım işletmesi, 26 şeker fabrikası, 35 pancar alım merkezi, 30 şeker paketleme firması ve 90 perakende satış noktasında anket çalışmaları yapılmıştır. Elde edilen veriler, sosyoekonomik analiz, arz zinciri analizi, su ve karbon ayak izi hesaplamaları, veri zarflama analizi, tobit regresyon ve kısmi bütçe analizi yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Bulgular, mevcut atık yönetimi uygulamalarının yetersiz olduğunu ve bu durumun hem kaynak verimliliğini azalttığını hem de çevresel yükü artırdığını göstermektedir. Çevresel etkinlik analizleri, enerji türü, su kullanımı, pancar kaybı ve fire oranı gibi değişkenlerin işletme başarısını anlamlı şekilde etkilediğini ortaya koymuştur. Şeker arz zincirinde tüketicinin satın almış olduğu her 1 kg şeker için toplam atık miktarı 7,4 kg, su ayak izi 2,4 m³, karbon ayak izi ise 1,8 kg CO2eq olarak hesaplanmıştır. Tarımsal işletmelerde şeker pancarında akıllı tohum kullanımı ve alet ekipman varlığı değerinin artması çevresel etkinliğin artmasında önemli etkilere sahiptir. Şeker fabrikalarında ise şeker pancarı silolanması aşamasında meydana gelen kayıplar ve şeker pancarı başına kullanılan yakıt miktarı arttıkça çevresel etkinliği azaltmaktadır. Ayrıca şeker pancarı yapraklarının silaj olarak değerlendirilmesi tarımsal işletmelere 141 TL/da, PKF çamurunun satışı ise fabrikalara ton başına 86 TL ek gelir sağlamaktadır. Çalışmanın bulguları, şeker arz zincirinde sürdürülebilir atık yönetiminin çevresel fayda sağlarken ekonomik geliri de artırdığını göstermektedir. Atıkların yeniden değerlendirilmesi, yan ürünlerin farklı alanlarda kullanılması ve döngüsel ekonomi ilkelerine dayalı politikaların geliştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca, sektörel farkındalığın artırılması, yasal düzenlemelerin etkin uygulanması ve üreticilere yönelik eğitim programlarının yaygınlaştırılması, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanmasında temel adımlar olarak öne çıkmaktadır.The effective management of waste generated in food supply chains is of great importance in terms of both economic and environmental sustainability. The fact that sugar beet is the most widely grown crop in Turkey and that various types of waste are generated throughout the sugar supply chain highlights the importance of this research topic. This study was conducted to analyze the effects of waste generated in the sugar supply chain and other factors on environmental performance, with the aim of developing sustainable waste management strategies. Within the scope of the research, survey studies were conducted at 226 producing sugar beet, 26 sugar factories, 35 beet purchasing centers, 30 sugar packaging companies, and 90 retail sales points across Turkey. The data obtained were evaluated using socio-economic analysis, supply chain analysis, water and carbon footprint calculations, data envelopment analysis, Tobit regression, and partial budget analysis methods. The findings indicate that current waste management practices are inadequate and that this situation both reduces resource efficiency and increases the environmental burden. Environmental performance analyses revealed that variables such as energy type, water usage, beet loss, and waste rate significantly impact operational success. In the sugar supply chain, the total waste amount per 1 kg of sugar purchased by the consumer was calculated as 7.4 kg, the water footprint as 2.4 m³, and the carbon footprint as 1.8 kg CO2eq. In agricultural operations, the use of smart seeds in sugar beets and the increase in the value of equipment and machinery have significant effects on improving environmental performance. At the sugar factory stage, losses occurring during the sugar beet silage process and the amount of fuel used per sugar beet reduce environmental performance. Additionally, the use of sugar beet leaves as silage provides agricultural operations with an additional income of 141 TL/da, while the sale of PKF sludge provides factories with an additional income of 86 TL per ton. The findings of the study demonstrate that sustainable waste management in the sugar supply chain provides environmental benefits while also increasing economic income. The study emphasizes the need to reevaluate waste, utilize by-products in different areas, and develop policies based on circular economy principles. Furthermore, increasing sectoral awareness, effectively implementing legal regulations, and expanding educational programs for producers are highlighted as fundamental steps toward achieving environmental sustainability.