Kırâat İlminde ‘Râ’ Harfinin Telaffuz Keyfiyeti Etrafında Ezrak Tarîkinin Terkîkâtı

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’in doğru telaffuzunu esas alan kırâat ilmi, zaman içinde daha sistematik bir yapı kazanmış ve bu disiplin zengin bir külliyat oluşturmuştur. Literatürde, kırâat ihtilaflarının bulunduğu yerlerde bir usûl takip edilerek okunması ya da her kırâat imamının belirli bir yöntem dâhilinde kendi okuyuş tarzlarını benimsemesi, bir başka deyişle kırâat imamlarını ve onların râvîlerini diğerlerinden tefrik eden birtakım telaffuz şekilleri, “kırâat ihtilafları” olarak adlandırılmıştır. Bu bağlamda Kur’ân-ı Kerîm’in edâsı hususunda pek çok kâide üzerinde ittifak edilirken bazı lafızların telaffuzunda görüş ayrılıkları söz konusu olmuş, okuyuş farklılıklarının önemli bir kısmı, “usûl” adı verilen bölümlerde fonetik çeşitlilik kapsamında detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Kırâat ilminde, telaffuz durumuna dair mühim bir mesele olarak görülen “râ” harfinin tefhîm (kalın) ve terkîk (ince) üzere okunması “usûl” çerçevesinde değerlendirilmiştir. Muhtelif seslendirme biçimlerine imkân tanıyan “râ” harfi, fonetik boyutu ilgilendirmesi sebebiyle kırâat âlimlerinin büyük bir titizlikle açıkladıkları eserlerinde önemli bir yer tutmuştur. Öteden beri gerek sahanın klasik kaynaklarının ilgili başlıklarında gerekse Nâfi‘ b. Abdirrahman (ö. 169/785) kırâati Verş (öl. 197/812) rivâyetinin usûlünü esas alan müstakil çalışmalarda incelenen bu bahis, Ezrak (öl. 240/854) tarîki için etraflıca izah edilmiştir. Kırâat ilmi eğitim öğretiminde yaygın olarak kullanılan temel kaynakların ortaya çıkardığı ekollerin “râ” harfinin farklı okuyuş tarzları üzerine yaptığı değerlendirmeler, bu konunun kırâat metodolojisinde müstakil olarak işlenmesini gerekli kılmıştır. Bu farklı telaffuz biçimlerinin, tarîklerin tevcîh gerekçelerini açıklayan çalışmalarda ayrıntılı olarak üzerinde durulması, söz konusu gerekliliğin bir tezahürü olmalıdır. “Râ” harfinin kalın ya da ince bir şekilde okunması, manaya doğrudan bir etkisi olmasa da kırâat ilminin teknik ve pratik yönleri açısından önemli bir mevzûdur. Bu çalışma, daha ziyade “el-ahrufu’s-seb‘a” (yedi harf) meselesi etrafında şekillenen ve Kur’ân kelimelerinin lehçesel çeşitliliğini gösteren “râ”nın terkîkâtını, Ezrak tarîki açısından ele alarak kırâat ilmindeki fonetik farklılıkları anlamak ve açıklamak adına önemli bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır. “Râ” harfinin tefhîm ve terkîk biçimleri üzerine yapılan bu inceleme, Ezrak tarîkinin yanı sıra kırâat ilmindeki fonetik zenginliğe işaret etmeyi de hedeflemektedir. Bahsedilen amaçlar doğrultusunda “râ” harfinin mahreci ve sıfatları, sahip olduğu nüanslar, tefhîm ve terkîk durumlarına ilişkin ulemânın ittifak ve ihtilaf noktaları bir altyapı sadedinde izah edilecek, akabinde Ezrak’ın usûlü çerçevesinde Kur’ân’da yer alan tüm örnekleri zikredilecektir. Bu yapılırken mesele Şâtıbiyye, Aşere, Takrîb ve Tayyibe tarîkleri muvacehesinde örneklendirilecektir. Konunun farklı tarîk ve ekollere ilişkin detaylarının ise bu çalışmanın hacmini aşacağından ötürü sahanın klasiklerine havale edildiğini burada belirtmeliyiz. Zira her bir yaklaşımın kendine mahsus uygulamaları, gerek muhtasar risâleler gerekse meselenin her boyutunu kapsamlı şekilde inceleyen ayrıntılı çalışmalar vasıtasıyla müstakil olarak ele alınmıştır.