T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ TARİH ANA BİLİM DALI MAARİF YILLIKLARINA GÖRE ATATÜRK DÖNEMİNDE MESLEKİ-TEKNİK EĞİTİM (1923-1938) Yüksek Lisans Tezi Naime BATTAL Danışman Prof. Dr. Önder DUMAN SAMSUN 2022 TEZ KABUL VE ONAYI Naime BATTAL tarafından, Prof. Dr. Önder DUMAN danışmanlığında hazırlanan “Maarif Yıllıklarına Göre Atatürk Döneminde Mesleki-Teknik Eğitim (1923-1938)” başlıklı bu çalışma, jürimiz tarafından 4.2.2022 tarihinde yapılan sınav sonucunda oy birliği ile başarılı bulunarak Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. Unvanı Adı Soyadı Üniversitesi Ana Bilim/Ana Sanat Dalı İmza Sonuç ☒ Prof. Dr. Mucize ÜNLÜ Başkan Kabul Ondokuz Mayıs Üniversitesi ☐ Tarih Ana Bilim Dalı Ret ☒ Prof. Dr. Önder DUMAN Üye Kabul Ondokuz Mayıs Üniversitesi ☐ Tarih Ana Bilim Dalı Ret ☒ Dr. Öğr. Üyesi Mustafa BAKAN Kabul Üye Hitit Üniversitesi ☐ Tarih Ana Bilim Dalı Ret Bu tez, Enstitü Yönetim Kurulunca belirlenen ve yukarıda adları yazılı jüri üyeleri tarafından uygun görülmüştür. ONAY … / … / … Prof. Dr. Ali BOLAT Enstitü Müdürü BİLİMSEL ETİĞE UYGUNLUK BEYANI Hazırladığım Yüksek Lisans tezinin bütün aşamalarında bilimsel etiğe ve akademik kurallara riayet ettiğimi, çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak kullandığım her alıntıya kaynak gösterdiğimi ve yararlandığım eserlerin Kaynaklar’da gösterilenlerden oluştuğunu, her unsurun enstitü yazım kılavuzuna uygun yazıldığını ve TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği’nin 3. bölüm 9. maddesinde belirtilen durumlara aykırı davranılmadığını taahhüt ve beyan ederim. Etik Kurul Gerekli mi ? Evet ☐ (Gerekli ise ekler kısmına ekleyiniz) Hayır ☒ İmza 4 /2/ 2022 Naime BATTAL TEZ ÇALIŞMASI ÖZGÜNLÜK RAPORU BEYANI Tez Başlığı: Maarif Yıllıklarına Göre Atatürk Döneminde Mesleki-Teknik Eğitim (1923-1938) Yukarıda başlığı belirtilen tez çalışması için şahsım tarafından 27.9.2021 tarihinde intihal tespit programından alınmış olan özgünlük raporu sonucunda; Benzerlik oranı : % 9 Tek kaynak oranı : % 1 çıkmıştır. İmza 4 /2/ 2022 Prof. Dr. Önder DUMAN ÖZET MAARİF YILLIKLARINA GÖRE ATATÜRK DÖNEMİNDE MESLEKİ- TEKNİK EĞİTİM (1923-1938) Naime BATTAL Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans, Şubat/2022 Danışman: Prof. Dr. Önder DUMAN Türk Eğitim Tarihi açısından önemli olan 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesinde okulların sınıflandırılması yapılırken teknik öğretime önem verilmemiş yalnızca yüksek teknik öğretim Millî Eğitim Bakanlığı’nın görevleri içerisine kısmen eklenmiştir. Mesleki ve teknik eğitimde ortak eğitim kararlarının tespiti için 26 Mayıs 1927 tarihli ve 1052 sayılı “Meslek Mektepleri Hakkında Kanun” Resmî Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ancak Millî Eğitim Bakanlığı kanunda belirtilen maddeler doğrultusunda örgütlenemediği için mesleki ve teknik okullara yönelik faaliyetlerin Yüksek Öğretim Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmesi planlandı. Özellikle Atatürk dönemini (1923-1938) kapsayan süreçte Resmî Gazete’ de yayınlanarak yürürlüğe giren mesleki ve teknik öğretime yönelik kanunlar incelendiğinde Millî Eğitim Bakanlığı merkez teşkilatı içinde Meslekî ve Teknik Öğretim Genel Müdürlüğü sonraki yıllarda Kültür Bakanlığı merkez teşkilatı içerisinde Meslek ve Teknik Öğretim Genel Direktörlüğü kurulmuştur. Tez araştırmasında mesleki ve teknik öğretim sayısal verilerle yorumlanmadan önce Cumhuriyet’e miras kalan mesleki ve teknik öğretime yönelik alınan karar ve uygulamalar sonrası yapısal değişiklikler ele alınmıştır. Yabancı eğitim uzmanlarının yayınladığı raporlar eğitimin her alanında olduğu gibi mesleki ve teknik alanda uygulanması gereken önemli öneriler olarak görülmüştür. TÜİK’ten elde ettiğimiz maarif istatistikleri, kültür istatistikleri, ihsaiyat mecmualarındaki verilerden yola çıkarak mesleki-teknik eğitimi, iller bazında okul, öğrenci ve öğretmen sayılarını, yıllara göre değerlendirirek tablo ve grafiklerle sonuçların okunması ve yorumlanması tez araştırmasında temel amaç olmuştur. Anahtar Sözcükler: Eğitim, Mesleki ve Teknik Eğitim, Sanat, Ticaret, Yabancı Uzmanlar iii ABSTRACT ACCORDING TO THE ANNALS OF EDUCATION VOCATIONAL AND TECHNICAL DURING THE PERIOD OF ATATURK (1923-1938) Naime BATTAL Ondokuz Mayıs University Institute of Graduate Studies Department of History Master, February/2022 Supervisor:Prof. Dr. Önder DUMAN In the 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, which is important for Turkish Education History, technical education was not given importance while the schools were classified, and only higher technical education was partially added to the duties of the Ministry of National Education. The "Vocational School Law" dated 26 May 1927 and numbered 1052 for the determination of joint education decisions in vocational and technical education was published in the Resmi Gazette and entered into force. However, due to the fact that the Ministry of National Education was not organized according to the articles specified in the law, it was planned to carry out the studies for vocational and technical schools by the General Directorate of Higher Education. When the laws on vocational and technical education that came into force after being published in the Resmi Gazette, especially in the period covering the Atatürk period (1923-1938), were examined, the General Directorate of Vocational and Technical Education was established in the central organization of the Ministry of National Education, and the General Directorate of Vocational and Technical Education was established in the central organization of the Ministry of Culture in the following years. In the thesis research, before the vocational and technical education was interpreted with numerical data, the structural changes after the decisions and practices regarding the vocational and technical education inherited from the Republic were discussed. The reports published by foreign education experts were seen as important suggestions that should be applied in the vocational and technical fields, as in every field of education. The main purpose of the thesis research was to evaluate the vocational-technical education, the number of schools, students and teachers on the basis of provinces, the number of schools, students and teachers on the basis of the data in the education statistics, cultural statistics and ihsaiyyat journals we obtained from TURKSTAT, and to read and interpret the results with tables and graphs. Keywords: Education, Vocational and Technical Education, Art, Trade, Foreign Experts. iv ÖN SÖZ VE TEŞEKKÜR Eğitim, Türk eğitim tarihi ve karşılaştırmalı eğitime olan ilgi ve merakım lise öğrencisi olduğum yıllarda okuduğum kişisel-gelişim kitaplarına, lisans ve lisansüstü eğitim aşamasında eğitimin tarihsel sürecine yönelik sorgulamalarım sonucu öğrendiğim araştırma-inceleme niteliğindeki eserlere borçlu olduğumu söyleyebilirim. Eğitim ailede başlar ilkesinden yola çıkarak eğitim-öğretim hayatımın her aşamasında olduğu gibi zorlu süreç olan tez aşamasında maddi ve manevi destekte bulunmaya devam ettikleri için değerli ailemi şükran ve minnetle anmak isterim. Prof. Dr. Önder DUMAN hocamın idari görevi ve akademik çalışmalarının yanı sıra tez danışmanlığını kabul ederek görüş ve önerileriyle tez çalışmasına katkı sağladığı için teşekkür eder, saygılarımı sunarım. Başta özverili çalışan tarih bölümünün değerli öğretim üyesi Prof. Dr. Mucize ÜNLÜ olmak üzere lisans-lisansüstü eğitimimde derslerini aldığım diğer hocalarıma teşekkür ederim. Tezde kaynakları temin etmem konusunda yardımlarından dolayı eğitimci, yazar ve okul müdürü Yurdal DEMİREL hocama, tez araştırması tamamlandıktan sonra teknik olarak düzeltme sağlayarak izlenen süreçle ilgili tecrübelerini aktaran Dr. Öğr. Üyesi Yakup YILMAZ, Dr. Öğr. Üyesi Murat Bayram YILAR hocalarıma da teşekkür ederim. Yapıcı bakış açısı ve olumlu yönlendirmeleriyle azmine ve bilgisine hayran olduğum, akademik kariyerine devam eden tarih öğretmenim Yasemin OKUR’ la hem aynı lisede öğrencisi olmak hem de aynı üniversite de akademik yetkinlik kazanmak benim için gurur kaynağıdır. Talim ve Terbiye Kurul Kararlarını bana ulaştıran TTKB evrak arşiv şubesinin değerli çalışanlarına özellikle Suat DÜNDAR Bey’e teşekkür ederim. OMÜ merkez kütüphanesi bilgi belge sağlama birimindeki Şengül HAYIRCI hanıma diğer üniversite ve kurumlardan kaynak temini hususunda yardımlarından dolayı önsöz köşemde yer ayırmak isterim. Naime BATTAL v İÇİNDEKİLER TEZ KABUL VE ONAYI ..................................................................................................... İ BİLİMSEL ETİĞE UYGUNLUK BEYANI ..................................................................... İİ TEZ ÇALIŞMASI ÖZGÜNLÜK RAPORU BEYANI ..................................................... İİ ÖZET ................................................................................................................................... İİİ ABSTRACT ......................................................................................................................... İV ÖNSÖZ VE TEŞEKKÜR .................................................................................................... V İÇİNDEKİLER .................................................................................................................... Vİ SİMGELER VE KISALTMALAR ................................................................................. Vİİ ŞEKİLLER DİZİNİ ......................................................................................................... Vİİİ TABLOLAR DİZİNİ .......................................................................................................... İX 1. GİRİŞ .............................................................................................................................. 1 1.1. Araştırmanın Problemi .................................................................................................. 1 1.2. Araştırmanın Amacı ve Önemi ..................................................................................... 1 1.3. Araştırmanın Kapsamı ve Yöntemi ............................................................................... 2 1.4. Kaynaklar ve Araştırmalar ............................................................................................ 2 2. 1923-1932 ÖĞRETİM YILLARI ARASI MAARİF YILLIKLARINA GÖRE MESLEKİ - TEKNİK EĞİTİM ........................................................................................... 4 2.1. Cumhuriyetin Devraldığı Mesleki ve Teknik Öğretim Mirası ...................................... 4 2.2. Cumhuriyet Döneminde Mesleki ve Teknik Öğretimde Yapısal Değişiklikler ............ 5 2.3. Cumhuriyet Döneminde Yabancı Uzmanların Raporlarında Mesleki-Teknik Eğitim (1923-1938).......................................................................................................................... 9 2.3.1. Alfred Kühne: Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Raporu ................................ 10 2.3.2. Omer Buyse: Teknik Öğretim Hakkında Rapor................................................... 13 2.3.3. Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri ........................................................ 15 2.4. Sayılarla İlk Mesleki ve Teknik Öğretim .................................................................... 19 2.4.1. Akşam Sanat Okulları .......................................................................................... 19 2.4.2. Akşam Ticaret Okulları ........................................................................................ 21 2.5. Sayılarla Orta Mesleki ve Teknik Eğitim ................................................................... 23 2.5.1. Erkek Orta Sanat Okulları .................................................................................... 23 2.5.2. Kız Orta Sanat Okulları ve Enstitüleri ................................................................. 29 2.5.3. Karma Sanat Okulları........................................................................................... 35 2.5.4. Ticaret Okulları .................................................................................................... 37 2.5.5. İmam ve Hatip Okulları ....................................................................................... 42 2.6. Diğer Bakanlıklara Bağlı Meslek Okulları ................................................................. 44 2.6.1. Ziraat Bakanlığına Bağlı Ziraat, Orman ve Makinist Okulları ............................ 44 2.6.2. İpekböcekçiliği Okulları ...................................................................................... 46 vi 2.6.4. Ankara Adliye Meslek Okulu .............................................................................. 47 2.6.5. Ankara Maliye Meslek Okulu .............................................................................. 48 2.6.6. İstanbul Tapu ve Kadastro Okulu ........................................................................ 50 2.6.7. İstanbul Nafia Fen Okulu ..................................................................................... 51 2.6.8. İstanbul Harekât ve Münakalat Kursu ................................................................. 52 2.6.9. Sağır, Dilsiz ve Körler Okulu .............................................................................. 53 2.7. Diğer Özel ve Resmi Sanat Kursları ........................................................................... 54 3. 1933-1938 ÖĞRETİM YILLARI ARASI MAARİF YILLIKLARINA GÖRE MESLEKİ - TEKNİK EĞİTİM ......................................................................................... 58 3.1. Sayılarla İlk Mesleki ve Teknik Eğitim ...................................................................... 58 3.1.1. Akşam Sanat Okulları .......................................................................................... 58 3.1.2. Akşam Ticaret Okulları ........................................................................................ 62 3.1.3. Diğer Özel ve Resmi İlk Meslek Okul ve Kursları .............................................. 63 3.2. Sayılarla Orta Mesleki ve Teknik Eğitim ................................................................... 68 3.2.1. Erkek Orta Sanat Okulları .................................................................................... 68 3.2.2. Kız Orta Sanat Okulları ve Enstitüleri ................................................................. 74 3.2.3. İstanbul Terzilik Okulları ..................................................................................... 81 3.2.4. Orta Ticaret Okulları ve Ticaret Liseleri .............................................................. 82 3.2.5. Meslek Öğretmen Okulları ................................................................................... 87 3.3. Diğer Bakanlıklara Bağlı Meslek Okulları ................................................................. 96 3.3.1. Ziraat Bakanlığına Bağlı Ziraat, Orman ve Makinist Okulları ............................ 96 3.3.2. İnsanî ve Hayvanî Küçük Sıhhiye Memurları Okulları ....................................... 97 3.3.3. Maliye, Tapu ve Nafia Okulları ........................................................................... 98 3.3.4. İstanbul ve Ankara Konservatuvarı ...................................................................... 99 3.3.5. İzmir Sağır, Dilsiz ve Körler Okulu ................................................................... 101 4. SONUÇ ....................................................................................................................... 103 KAYNAKLAR ................................................................................................................... 106 EKLER ............................................................................................................................... 111 ÖZ GEÇMİŞ....................................................................................................................... 130 vii SİMGELER VE KISALTMALAR AKDTYK : Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu BCA : Başkanlık Cumhuriyet Arşivi Bk. : Bakınız C. : Cilt CTAD : Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi DİE : Devlet İstatistik Enstitüsü Ed. : Editör haz. : Hazırlayan MEB : Milli Eğitim Bakanlığı MTEGM : Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü S. : Sayı s. : Sayfa TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi TBMMZC : Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi TÜİK : Türkiye İstatistik Kurumu TTKB : Talim ve Terbiye Kurulu vd. : ve diğerleri Yay. Haz. :Yayına Hazırlayan viii ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 3.1. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Akşam Sanat Okullarındaki Öğrencilerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı ...................................................................................................... 61 Şekil 3.2. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Akşam Sanat Okullarındaki Öğrencilerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı ....................................................................................... 62 Şekil 3.3. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Biçki-Dikiş Yurtlarındaki Öğrencilerin Yaş Gruplarına Dağılımı ............................................................................................................... 66 Şekil 3.4. 1933-1938 Öğretim Yılları Arası Biçki-Dikiş Yurtlarındaki Öğrencilerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı ................................................................................................... 67 Şekil 3.5. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Orta Erkek Sanat Okullarında Öğrencilerin Sanat Şubelerine Göre Ayrılışları .......................................................................................... 72 Şekil 3.6. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Erkek Sanat Okullarından Diploma Alanların Mezun Oldukları Sanat Şubelerine Göre Ayrılışları .............................................................. 73 Şekil 3.7. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Kız Sanat Okullarında Öğrencilerin Sanat Şubelerine Göre Ayrılışları .................................................................................................... 80 ix TABLOLAR DİZİNİ Tablo 2.1. 1928-1932 Öğretim Yılları Arası Akşam Sanat Okullarının Öğrenci ve Öğretmen Sayılarının Dağılımı ............................................................................................................... 20 Tablo 2.2. 1928-1932 Öğretim Yılları Arası Akşam Ticaret Okullarının Öğretmen ve Öğrenci Sayılarının Dağılımı ................................................................................................. 22 Tablo 2.3. Milli Eğitim Bakanlığı’ na Bağlanan Erkek Sanat Okullarının 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Sınıflara Göre Öğrenci Dağılımı ve Başarı Durumları ..................................... 26 Tablo 2.4. 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Erkek Sanat Okullarının Öğretmen Sayılarına ve Öğretmenlerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı ............................................................... 28 Tablo 2.5. Milli Eğitim Bakanlığı’na Bağlı Kız Sanat Okullarının 1927-1932 Öğretim Yılları Arası ....................................................................................................................................... 31 Tablo 2.6. 1927-1932 Öğreim Yılları Arası Kız Sanat Okullarındaki Öğretmenlerin Sayıları ve Öğretmenlerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı .......................................................... 33 Tablo 2.7. Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsünde Uygulanması Önerilen Haftalık Ders Programı ................................................................................................................................. 34 Tablo 2. 8. Milli Eğitim Bakanlığı’na Bağlanan Ticaret Okullarının Sınıflara Göre Öğrenci Dağılımı ve Başarı Durumları ................................................................................................ 39 Tablo 2.9. 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Ticaret Okullarındaki Öğretmenlerin Sayıları ve Öğretmenlerin Eğitim Durumuna Göre Dağılımı .................................................................. 42 Tablo 2.10. 1923-1932 Öğretim Yılları Arası İmam ve Hatip Okullarının Öğretmen ve Öğrenci Sayılarıyla Öğrencilerin Başarı Durumları .............................................................. 43 Tablo 2.11. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridelerinde Orta Ziraat Okullarında Okutulan Dersler .................................................................................................................... 45 Tablo 2.12. 1925-1926 Ankara Maliye Meslek Okulu Dersleri ............................................ 49 Tablo 2.13. 1925-1926 Öğretim Yılı İstanbul Tapu ve Kadastro Okulu Dersleri ................. 50 Tablo 2.14. 1931-1932 Öğretim Yılında Özel Daktilo, Şoför, Elektrik ve Makine Kursları. 55 Tablo 2.15. 1931-1932 Öğretim Yılında Özel Dikiş, Biçki, Nakış, Beyaz İşleri ve Terzilik Yurtları ................................................................................................................................... 55 Tablo 2.16. 1931-1932 Öğretim Yılında Özel Lisan, Sanat, Ticaret ve Müzik Dershaneleri Tablo 3.1. Akşam Kız Sanat Okulları A, B ve C Şubesi Haftalık Ders Programı ................. 58 Tablo 3.2. Orta Erkek Sanat Okullarının Hazırlık ve Teknik Sınıflarındaki Ders Programı, Atölye Saatleri ....................................................................................................................... 69 Tablo 3.3. 1933-1938 Öğretim Yılları Arası Orta Erkek Sanat Okulları Öğrenci ve Öğretmen Sayıları ................................................................................................................................... 70 Tablo 3.4. Kız Sanat Okulları ve Enstitülerinin Haftalık Ders Programı ............................. 75 Tablo 3.5. Orta Okulu Bitirenlerden Kız Sanat Okulları ve Kız Enstitülerine Kabul Edilenlere Yönelik Haftalık Ders Programı ........................................................................... 76 Tablo 3.6. 1933-1938 Öğretim Yılları Arası Orta Kız Sanat Okulları Öğrenci ve Öğretmen Sayıları ................................................................................................................................... 77 Tablo 3.7. İstanbul Terzilik Okulu Haftalık Ders Programı ................................................. 82 Tablo 3.8. Biçki Şubesinin Haftalık Ders Programı ............................................................. 82 Tablo 3.9. Orta Ticaret Okulları Ders Programı ................................................................... 83 x Tablo 3.10. Ticaret Lisesinin İkinci Devresinin Haftalık Ders Programı ............................. 84 Tablo 3.11. 1933-1938 Yılları Arası Orta Ticaret Okullarının Öğrenci ve Öğretmen Sayıları ............................................................................................................................................... 85 Tablo 3.12. Kız Meslek Öğretmen Okulu Haftalık Ders Programı ...................................... 88 Tablo 3.13. Erkek Meslek Öğretmen Okulu Ağaç İşleri ve Demir İşleri Şubesinin Ders Programları ............................................................................................................................ 89 Tablo 3.14. Ankara Müzik Öğretmen Okulu Ders Programı ................................................ 90 Tablo 3.15. 1933-1938 Yılları Arası Öğretmen Okullarının Öğrenci ve Öğretmen Sayıları . 91 Tablo 3.16. Ankara Tapu ve Kadastro Okulunun Şubelerinde Okutulan Dersler ................. 99 ............................................................................................................................................... 56 xi 1. GİRİŞ 1.1. Araştırmanın Problemi Küreselleşen dünyada ülkelerin gelişmesi ve kalkınmasında etkili olan mesleki ve teknik eğitime yönelik hedef ve uygulamalar artarak çeşitlilik kazanmaktadır. Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin vazgeçilmezi ve temel unsuru eğitim, özellikle mesleki ve teknik eğitim, iş sahasında verimliliği artırmak ve kalifiye eleman ihtiyacını karşılamak için atölyelerde uygulamalı yapılan bir eğitim modelidir. Cumhuriyetin ilk yıllarında mesleki ve teknik öğretimde yapılan reformlar ve yabancı eğitim uzmanlarının görüş ve incelemeleri sonrası hazırladıkları raporlar okulların programını, milli eğitim teşkilatını ve sistemini, öğretmenlerin yetiştirilmesi, bütçeleri gibi konuları ele almıştır. Türkiye’ye davet edilen yabancı uzmanlar belirli bir plan ve program dahilinde mesleki ve teknik eğitime yönelik raporlar hazırlamışlardır. Özellikle Omer Buyse’nin hazırladığı “Teknik Öğretim Hakkında Rapor” İsmet İnönü Kız Enstitüsü’nün kurulmasını sağlamıştır. Türk Eğitim Tarihi alanında bilimsel çalışmalar yapıldığı halde mesleki ve teknik eğitime yönelik çalışmalar fazla değildir. Mevcut çalışmada TÜİK tarafından sistemli şekilde tutulan maarif istatistikleri ve ihsaiyat mecmuaları ekseninde Atatürk dönemi mesleki ve teknik eğitimi sayısal veriler, tablo ve grafiklerle ortaya konmaya çalışılmıştır. Esas itibariyle çalışmada istatistiklerdeki okulların illere göre dağılımı ve sayıları, öğrenci-öğretmenlerin cinsiyetlere göre yaş grupları ve başarı durumu incelenmiştir. 1.2. Araştırmanın Amacı ve Önemi Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren eğitim ve öğretimin her alanında görüş ve incelemelerde bulunarak raporlar sunan, kurslar ve konferanslar düzenleyen, okulların mimarisini, nizamnamesini, kabul şartlarını hazırlayan yabancı eğitim uzmanlarının raporları eğitim tarihi açısından değerlidir. Mesleki ve teknik alanda Alfred Kühne’nin “Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Raporu” ve Omer Buyse’nin “Teknik Öğretim Hakkında Rapor”u, Türkiye’de mesleki ve teknik eğitimin gelişimine katkı sağlayan Sadrettin Celal’in “Maarif Teşkilatı Hakkında Bir Lahiya” ve Kemal Zaim (Sünel)’in “Mesleki Tedrisat Hakkında Muhtıra”sını bu hususta özellikle belirtmek gerekir. Araştırmamız bağlamında maarif istatistiklerinin mesleki ve teknik eğitim kısmındaki okul, öğrenci ve başarı durumunu grafik ve tablolarla 1 birlikte yorumlayıp değerlendirmeden önce mesleki ve teknik eğitimin tarihsel süreçteki yapısal değişikliklerini, örgütlenmesini, mesleki ve teknik alanda uzman raporlarını ifade etmeye çalıştık. Araştırmamızda mesleki ve teknik eğitim alanında alan yazınındaki araştırmalardan farklı olarak maarif yıllıklarındaki sistematik şekilde yer alan sayısal verileri yıllara göre tarayarak bazı çıkarımlarda bulunmaya çalıştık. Bu kapsamda okulların sayısı ve bulundukları iller, öğretmen ve öğrencilerin sayıları, yaş grupları, menşeleri, öğrencilerin başarı ve başarısızlık nedenleri gibi hususlar tablo ve grafiklerle ortaya konulmuş ve yorumlanmıştır. 1.3. Araştırmanın Kapsamı ve Yöntemi Araştırmanın kapsamı Atatürk döneminde maarif yıllıkları temel alınarak mesleki ve teknik eğitimle sınırlıdır. Mesleki ve teknik eğitim ilk düzeydeki akşam sanat okulları, akşam ticaret okulları, biçki-dikiş kursları, ipekböcekçilik okulları, lisan dershanelerini ve diğer özel ve resmi nitelikli kursları kapsamaktadır. Orta düzeyde kız sanat okulları ve kız enstitüleri, erkek sanat okulları, orta ticaret okulları ile ticaret liseleri, orta ziraat-makinist okulları, meslek öğretmen okullarını belirtmek gerekir. Araştırma yöntemi olarak kaynak araştırması yapılarak literatür taranması sonrası bilgi kaynaklarına erişim sağlanmıştır. TÜİK’in eğitim verileri derlenmiş, sistematik hale getirilmiş ve diğer bilgi kaynakları (tezler, talim ve terbiye kurul kararları, tetkik eserler, süreli yayınlar) ile karşılaştırılarak bir metin oluşturma yoluna gidilmiştir. 1.4. Kaynaklar ve Araştırmalar Mesleki ve teknik eğitime yönelik olarak ilk etapta Ebubekir ÇINAR’ın “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Mesleki ve Teknik Eğitim”, Mustafa KILINÇ’ın daha sonra kitap halinde de yayınlanacak olan “Türkiye’de Mesleki Teknik Eğitimin Tarihi Gelişimi (1908-1986)” ve Zeki DİLEK’in “Atatürk Devri Zabıt Ceridelerinde Mesleki ve Teknik Eğitim” tezlerini belirtmek gerekir. Mesleki ve teknik okullara yönelik Elif Ekin AKŞİT’in Türk modernleşmesini cinsiyet temelinde ele alan çalışması “Kızların Sessizliği, Kız Enstitülerinin Uzun Tarihi”ni de ayrıca zikr etmekte fayda vardır. Bunlarla beraber Sabri ORAN’ın orta sanat okulları ve erkek sanat enstitülerini içeren tez çalışması, daha sonra kitap olarak da yayınlanan eski bir 2 çalışmadır. Yine bu dönem ile ilgili Türkiye Okulları Kılavuzu ve Mesleki Tedrisatın İnkişaf Planı raporları Atatürk döneminin mesleki eğitimi için değerli eserlerdir. Türkiye’ye davet sonucunda gelen yabancı uzmanların raporlarına araştırmada kaynak olarak atıfta bulunulmuştur. Devlet Basımevi tarafından yayınlanan ve Maarif Vekaleti Mecmuası’nın 31 Temmuz 1927 tarihli 3. sayısında yer alan Alfred Kühne’nin “Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Raporu”, ve “Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri”, Maarif Vekaleti Mecmuası’nın 13. sayısı ve 31 Ağustos 1927 tarihli Omer Buyse’nin “Teknik Öğretim Hakkında Rapor”u araştırmamız için önemlidir. Bu konuda raporların yanı sıra tez araştırmaları ve telif eserlerden de söz etmek gerekir. Savaş KARAGÖZ’ün “Cumhuriyet Dönemi Eğitimine Yön Veren Yerli ve Yabancı Uzman Raporları (1911-1927)” kitabı Cumhuriyet döneminde yabancı uzman raporlarına günümüz Türkçesiyle yer verirken, Macaristan, Fransa, İngiltere, Çekoslavakya gibi ülkelerin eğitim sistemini ve yerli uzman raporlarını da ele almıştır. Şaban ORTAK’ın “Atatürk Dönemi Eğitim Politikalarında Yabancı Uzman Raporlarının Etkileri” ve Mustafa SULUBULUT’un “Eğitim Alanında Türkiye’ye Davet Edilen Yabancı Uzmanlar (1923-1960)” adlı tezlerini de belirtmek gerekir. 1934-1935 İzmir Kız Enstitüsü Yıllığı, 1936-1937 İzmir Bölge Sanat Okulu Mezunlar Yıllığı, 1937-1938 Balıkesir Necati Bey Öğretmen Okulu Mezunlar Yıllığında okuldaki öğretim ve idari personeli, okulun tarihçesini, öğrencilerin kaleminden şiir ve yazıları görmemiz için faydalı olmuştur. Talim ve Terbiye Kurul kararlarında mesleki ve teknik öğretime yönelik ders programlarını, biçki-dikiş kurslarının ve akşam sanat okullarının talimatnamelerini, yabancı uzmanlarla yapılan sözleşmeleri bulmak mümkün olmuştur. Bunlarla birlikte Resmi Gazete’de Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze uzanan süreçte mesleki ve teknik öğretime yönelik yayımlanan kanunlar da taranmıştır. TÜİK’ten temin edilen Atatürk dönemine ait maarif yıllıkları ve ihsaiyyat mecmuaları araştırmanın temel kaynağıdır. Buralardaki sayısal veriler “Rakam ve Grafiklerle Cumhuriyetin 50. Yılında Milli Eğitimimiz”, “Türkiye’de 100 Yıllık Mesleki ve Teknik Öğretim” ve “Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, Orta Dereceli Okullar” gibi çalışmalardan kontrol edilmiştir. 3 2. 1923-1932 ÖĞRETİM YILLARI ARASI MAARİF YILLIKLARINA GÖRE MESLEKİ - TEKNİK EĞİTİM 2.1. Cumhuriyetin Devraldığı Mesleki ve Teknik Öğretim Mirası Mesleki ve teknik eğitim en geniş tanımıyla milli eğitim sisteminin bütünlüğü içerisinde sanayi, tarım ve hizmet sektörleriyle beraber her türlü mesleki ve teknik eğitim hizmetlerinin yönetimi, denetimi ve öğretiminin başarılı bir şekilde sürdürülmesi için planlanma, araştırma, geliştirme ve organize edilme çalışmalarının bütününü kapsamaktadır.1 Temel iş hayatında ihtiyaç duyulan teknik ve kalifiye iş gücünü sağlamanın yanında, mesleki davranış kazandıran mesleki ve teknik eğitim çok yönlü kalkınmanın önemli araçlarındandır.2 Ulusal düzeyde eğitim sisteminin bütününe ve dolayısıyla mesleki ve teknik öğretime yön veren bazı üst sistemleri şu şekilde sınıflandırmak mümkündür: Ekonomik (kamu ve özel sektör, sanayi ve ticaret odaları, esnaf ve uluslararası kuruluşlar), sosyal (aile, din kurumları, sosyal kuruluşları vb.), siyasal (siyasi partiler, parlamento, hükümet, bakan, siyasi baskı grupları), kültürel (gelenek- görenek, sanat, edebiyat ve değer yargıları)3. Ulusal düzeydeki mesleki ve teknik eğitimin gelişimi başlangıç, kuruluş, yayılma ve ulusal nitelik kazanma evreleri olarak dört aşamalı bir gelişim çizgisi seyretmiştir. Gelişim aşaması Osmanlı ve Cumhuriyet Türkiye’si olarak iki dönemde incelenmektedir. Bu iki dönem birbirini tamamlayıcı nitelikte olup, çağdaş Türk mesleki ve teknik eğitim sisteminin yapısını oluşturmaktadır. Osmanlı dönemi mesleki ve teknik öğretim faaliyetlerine bakıldığında net bir devlet politikasının izlenmediği, bu alandaki eğitimin daha çok yerel düzeyde ve bireysel girişimlerle sınırlı kaldığı söylenebilir. Bu dönemin başlıca gelişmelerini ayrıntılara girmeden yalnızca ana başlıklarıyla dört kısımda ifade etmek yeterli olacaktır: 1) Çıraklık ve lonca kuruluşları 2) Askeri alandaki çalışmalar 3) Sanayileşme girişimleri 1 Cevat Alkan, vd., Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara 2001, s. 4-5. 2 Saim İlhan Sezgin, “Mehmet Rüştü Uzel, Mesleki ve Teknik Öğretimi Ulusal Seviyede Planlayıp Geliştiren Eğitimci (1891-1965)”, Cumhuriyet Döneminde Mesleki ve Teknik Eğitimde İz Bırakan Eğitimciler, C. 1, Ed: Hıfzı Doğan, Eğitim Araştırmaları Derneği, Ankara 2012, s. 99. 3 Cevat Alkan ve Hıfzı Doğan, “Mesleki ve Teknik Eğitim İçin Ana Plan Esasları”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 9/1, 1976, s. 42-43. 4 4) Mesleki ve teknik nitelikte sayılabilecek ilk açılan okullar4 Osmanlı Devleti’nin sona erdiği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu bir ortamda 1923-1924 eğitim-öğretim yılında 11-12 milyonluk nüfustan erkeklerin %10’u ve kadınların sadece %3’ü okuryazardır. Söz konusu yılda Türkiye’de 4.894 ilkokul, 72 ortaokul, 23 lise, 64 meslek okulu, 9 fakülte ve yüksekokul olmak üzere toplam 5.062 öğretim kurumu faaliyetini sürdürmektedir. Bu okullarda görevli olan öğretmen ve öğretim üyesi sayısı ise toplam 11.918’dir. İlkokullarda 341.941, ortaokullarda 5.905, liselerde 1.241, meslek okullarında 6.547 ve yükseköğretimde 2.914 olmak üzere toplam 358.548 öğrenci vardır. Bu dönemde eğitime genel bütçeden ayrılan payın oldukça düşük bir miktarda olduğunu görmekteyiz. 1923’te genel bütçe 105.929.911 lira olmasına karşın Milli Eğitim Bakanlığı’nın 3.033.003 liralık ödeneği mevcuttur.5 2.2. Cumhuriyet Döneminde Mesleki ve Teknik Öğretimde Yapısal Değişiklikler 1857 yılında Tanzimat döneminde Maarif-i Umumiye Nezareti adı altında Maarif Nazırlığı kurularak okullar genel olarak üç kısma ayrılmıştı. 1869 yılında yayınlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesinde ise okulların sınıflandırılması yapılırken teknik öğretime önem verilmemiş, yalnızca yüksek teknik öğretim Milli Eğitim Bakanlığı’nın görevleri içerisine kısmen eklenmiştir. Mesleki ve teknik öğretim okullarına geniş yetki tanınması hususu 1888 yılındaki Sait Paşa layihasında da neticesiz kalmıştır. 1885-1913 yılları arasında Mekteb-i Sanayi olarak adlandırılan Islahhaneler mahalli komisyonun görüş ve direktifleri doğrultusunda idare edilmiştir. Okulların giderleri 1913 yılında İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu ile her ilin özel idare bütçelerinden sağlanmıştır. Her ilin sanat okullarının idaresi ve öğretimi için yerel esaslara göre geliştirilen yönetmelik ve programlar bir disiplin sağlasa da bölge hususiyetlerine göre eğitim-öğretim faaliyetleri yürütüldüğünden birlik sağlanamamıştır.6 3 Mart 1924 tarihli ve 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu cumhuriyet döneminde milli eğitim açısından önemli kilometre taşlarından biridir. Söz konusu 4 Cevat Alkan vd., Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları, s. 32-33. 5 Bahattin Demirtaş, “Atatürk Döneminde Eğitim Alanında Yaşanan Gelişmeler, Akademik Bakış, 1/2, 2008, s. 156-157. 6 Sabri Oran, Erkek Orta Sanat Okulları ve Erkek Sanat Enstitüleri, Pulhan Matbaası, İstanbul 1952, s. 4-5. 5 kanunla Şeriyye ve Evkaf Vekâleti gibi özel vakıfların idaresindeki medreseler başta olmak üzere eğitim-öğretim kurumları Milli Eğitim Bakanlığına bağlanmıştır. Bu gelişmeden hareketle illerce idare edilen ve giderleri özel idare bütçelerinden karşılanan sanat okullarının durumunu değiştirme gereği duyulmuştur.7 Bu hususta yerli ve yabancı uzman görüşlerinin yanı sıra bilim kurulu ile resmi kuruluşların önerileri dikkate alınarak program ve öğretim süreleri farklı olan sanat okullarının Milli Eğitim Bakanlığı teşkilatı içine alınması sağlanmıştır.8 1927 yılına kadar meslek okulları il ve belediyeler tarafından açılabilmekteydi. İdari idare ve öğretim işlerini bizzat bu kurumlar yürüttüğünden okullar arasında öğretim-yönetim, program, ders araç-gereçleri, öğrenci kayıt-kabul şartları, idari-akademik personelin yeterlilikleri farklılıklar göstermekteydi. Belirli bir programa dayanmayan mesleki ve teknik eğitim sistemi Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu ekonomik ve endüstriyel gelişmeyi istenilen noktaya getiremezdi.9 Mesleki ve teknik eğitimde ortak eğitim kararlarının tespiti için 26 Mayıs 1927 tarihli ve 1052 sayılı “Meslek Mektepleri Hakkında Kanun” Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kanunla askeri, sağlık ve yüksek ihtisas okullarıyla Maarif Teşkilatı Kanunun 4. maddesinde belirtilen meslek kursları dışında iller ve belediyeler tarafından hali hazırda açılan ya da açılacak meslek okullarının idaresi, öğretimi, öğretmenlerin tayini ve yetiştirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nın emrine verilecektir.10 Ancak Milli Eğitim Bakanlığı bu amaçlar doğrultusunda örgütlenemediğinden mesleki ve teknik okullara yönelik faaliyetlerin Yüksek Öğretim Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmesi kararlaştırılmıştır.11 Milli Eğitim Bakanlığı merkez teşkilatı içinde Mesleki ve Teknik Öğretim Genel Müdürlüğünün kurulması12 10.06.1933 tarihli ve 2287 sayılı “Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı ve Vazifeleri Hakkında Kanun”la mümkün olmuştur. Merkez teşkilatı içerisindeki makam ve dairelerin görev ile yetkileri söz konusu kanunla yeniden düzenlenirken, 14. madde ile Mesleki ve Teknik Öğretim Genel Müdürlüğü 7 Yusuf Ekinci, Ahilik ve Meslek Eğitimi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1990, s. 64. 8 Reşat Özalp ve Aydoğan Ataünal, Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı, Talim ve Terbiye Kurulu-Milli Eğitim Şurası, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1977, s. 40. Kanunun ayrıntılı maddeleri için ayrıca bkz. Maarif Vekâleti Mecmuası, S. 1, 1 Mart 1925, s. 1. 9 Cevat Alkan vd., Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları, s. 60-61. 10 Resmi Gazete, “Meslek Mektepleri Hakkında Kanun”, 9 Haziran 1927, S. 606, s. 1603-1604; Ayrıca bkz: Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, 2/18, 15 Temmuz 1927, s. 4. 11 Cevat Alkan vd., Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları, s. 61. 12 Yusuf Ekinci, Ahilik ve Meslek Eğitimi, s. 65. 6 kurulmuştur.13 Mesleki ve Teknik Öğretim Genel Müdürlüğü daha sonraki yıllarda mesleki ve teknik eğitimi yaygınlaştırmak için ana gelişme ilke ve planlarını ortaya koymuştur.14 09.06.1937 tarihli ve 3225 sayılı kanun ile mesleki ve teknik eğitim Kültür Bakanlığı merkez teşkilatı içerisinde Meslek ve Teknik Öğretim Genel Direktörlüğü adıyla yeniden düzenlenmiştir.15 Bundan kısa bir süre sonra ise 22.09.1941 tarihli ve 4113 sayılı Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı ve Görevleri Hakkındaki Kanun ile yine bazı düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Buna göre Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki genel kapsamlı Müsteşarlığın yanında kurulan Mesleki ve Teknik Öğretim Müsteşarlığı mesleki ve teknik öğretim işlerinin sorumluluk ve denetimini üstlenirken, bu görevleri vekilden aldıkları talimat dairesinde vekil adına yapmaktadır. Mesleki ve Teknik Öğretim Müsteşarlığına doğrudan doğruya bağlı daireler ise şunlardı: 1. Meslekî ve Teknik Öğretim Teftiş Heyeti, 2. Erkek Teknik Öğretim Müdürlüğü, 3. Ticaret Öğretim Müdürlüğü, 4. Kız Teknik Öğretim Müdürlüğü, 5. Meslekî ve Teknik Öğretim Yapı İşleri Müdürlüğü, 6. Meslekî ve Teknik Öğretim Teknik Büro Müdürlüğü, 7. Meslekî ve Teknik Öğretim Muamelât Şefliği.16 1960 yılında Bakanlık emriyle Mesleki ve Teknik Öğretim Müsteşarlığı Erkek Teknik, Kız Teknik ve Ticaret Öğretim Müdürlükleri Genel Müdürlük haline dönüştürülmüştür. 28.11.1960 tarihli ve 17668 sayılı Bakanlık emriyle “Mesleki ve Teknik Öğretim Etüt ve Planlama Dairesi, 26.02.1960 tarihli ve 7439 sayılı kanunla “Öğretmen Okulları Genel Müdürlüğü” kurulması önemli yapısal değişikliklerdir. 5- 15 Şubat 1962 tarihleri arasında gerçekleşen 7. Milli Eğitim Şurasında alınan kararlar uygulanmasa da mesleki ve teknik okul mezunlarının üniversiteye girebilmelerinin önünü açmıştır. 30. 10. 1964 tarih ve 59977 sayılı Bakanlık kararıyla “Mesleki ve 13 Resmi Gazete, “Maarif Vekâleti merkez teşkilâtı ve vazifeleri hakkında kanun”, 22 Haziran 1933, S. 2434, s. 2765-2766. 14 Cevat Alkan, Hıfzı Doğan, İlhan Sezgin, Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları, s. 61. 15 Resmi Gazete, “Maarif Vekâleti merkez teşkilât ve vazifeleri hakkındaki 2287 sayılı kanuna bir madde eklenmesine ve mezkûr kanunun bazı maddelerini değiştiren 2773 sayılı kanunun birinci, beşinci ve sekizinci maddelerinde değişiklik yapılmasına dair kanun” 23. 06. 1937, S. 3638, s. 8351. 16 Resmi Gazete, “Maarif Vekâleti Merkez Teşkilâtı ve Vazifeleri hakkındaki 2287 numaralı kanuna ek kanun”, 25.09.1941, S. 4921, s. 1735-1736. 7 Teknik Öğretim Büro Müdürlüğü”, “İşletme ve Donatım Genel Müdürlüğüne” “Ticaret Öğretim Genel Müdürlüğü” de 8.2.1965 tarihli ve 2446 sayılı Bakanlık kararıyla “Ticaret ve Turizm Genel Müdürlüğü” ne çevrilmiştir.17 Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı mesleki ve teknik öğretim sistemi içerinde “Mesleki ve Teknik Öğretim Yüksek Danışma Kurulu” ve “Mesleki ve Teknik Öğretim İl Danışma Kurulu” nun kurulmasına dair yönetmelik 5.11.1976 tarih ve 15754 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kurullar vasıtası ile endüstri, iş ve hizmetle ilgili istihdam alanlarında ihtiyaç, problem ve olanakları belirleyerek ülke ihtiyaçlarına uygun mesleki ve teknik öğretim politikası geliştirmeye yönelik teklif ve tedbirlerin bilim kuruluşları, iş ve hizmet alanlarının temsilcileriyle birlikte tespit etmek amaçlanmıştır.18 Mesleki ve teknik öğretimin teşkilatlanması ve sanayi ile ilişkilerinde bir diğer gelişme 1978-1979 öğretim yılında 4 endüstri meslek lisesinde okul sanayi ortaklaşa (OSANOR) eğitim programları düzenlenerek iş hayatında istihdam edilecek insan gücü kaynağını yetiştirmede sanayi işbirliğine yönelinmiştir.19 Mesleki ve teknik eğitim günümüzde “Türkiye’de Mesleki ve Teknik Eğitimin Görünümü Raporu”na göre Örgün Mesleki ve Teknik Öğretim Okulları ve Yaygın Mesleki ve Teknik Öğretim Okulları olmak üzere iki grupta incelenmektedir: 1. Örgün Mesleki ve Teknik Öğretim Okulları I. Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi a. Anadolu Meslek Programı (AMP) b. Anadolu Teknik Programı (ATP) c. Ustalık Programı (MEMP) II. Çok Programlı Anadolu Lisesi a. Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi b. Anadolu Lisesi c. Anadolu İmam-Hatip Lisesi d. Ustalık Programı (MEMP) III. Mesleki Eğitim Merkezleri 17 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, 2. bs., Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, Ankara 1985, s. 260-261. 18 Resmi Gazete, “Milli Eğitim Bakanlığı Mesleki ve Teknik Öğretim Danışma Kurulları Yönetmeliği”, 5.10.1976, S. 15754, s. 2. 19 Yusuf Ekinci, Ahilik ve Meslek Eğitimi, s. 71. 8 a. Ustalık Programları IV. Güzel Sanatlar Lisesi V. Spor Liseleri 2. Yaygın Mesleki ve Teknik Öğretim Okulları a. Mesleki Açık Öğretim Liseleri (MAÖL)20 2.3. Cumhuriyet Döneminde Yabancı Uzmanların Raporlarında Mesleki- Teknik Eğitim (1923-1938) 1923-1938 yılları arasında eğitimin değişik branşları olmak üzere çeşitli alanlarda yabancı uzmanlar ve öğretmenler Türkiye’ye davet edilmiştir. Bu yıllarda bir taraftan alanında uzman ve dünya tarafından tanınan bu uzmanlar Türkiye’ye gelirken, diğer taraftan yurt dışına öğrenim görmek için öğrenciler ve alanında yetkinlik kazanmak isteyen öğretmenler gönderilmiştir.21 Özellikle eğitimle ilgili alanlarda Türkiye’ye getirilen yabancı uzmanlar inceleme sonucunda önerilerini rapor halinde Bakanlığa sunma, konferans ve kurslar verme, öğretmenlik yapma, hem rapor verip, hem uygulama yapma gibi çeşitli hizmetlerde bulunmuşlardır.22 Türkiye’de 1920’lerin ikinci yarısında hayata geçirilmeye başlanan değişim ve dönüşüm hamlesine bağlı olarak sistem değişikliği gündeme gelince, diğer pek çok alanda olduğu gibi eğitim sistemi için de yabancı uzmanlar önemli hizmetler sunmuşlardır. Bu uzmanların görüşleri 1920’lerin sonlarından itibaren hayata geçirilmeye çalışılmışsa da önce 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve ardından da İkinci Dünya Savaşının getirdiği etkiler bu süreci olumsuz etkilemiştir.23 Yabancı uzman ve öğretmenlerin istekleri Milli Talim ve Terbiye Heyeti tarafından olumlu bulunarak Milli Eğitim Bakanlığı’na tavsiye edilmişse de 1929 yılından itibaren bu hususta seçici olmaya özen gösterilmiştir.24 Nitekim İstanbul kız sanat mekteplerinde ücretli istihdam edilecek Mme. Jofredi’nin öğrenim düzeyi 20 Türkiye’de Mesleki ve Teknik Eğitimin Görünümü, T. C. Milli Eğitim Bakanlığı, Ankara 2018, s. 23 -24. https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_11/12134429_No1_Turkiyede_Mesleki_ve_Teknik _Egitimin_Gorunumu.pdf (Erişim Tarihi: 13.10.2020) 21 İsmet Ergin, “Atatürk Dönemi Eğitim Sistemi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12/63, 2019, s. 818-819. 22 Mustafa Şahin, “Türk Eğitim Sisteminde Yabancı Eğitim Uzmanlarından Yararlanma”, Toplumsal Tarih, 9/54, 1998, s. 13. 23 Mustafa Şahin, “Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında Yabancı Uzmanların Yeri (1923-1960)”, Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Doktora Tezi, İzmir 1996, s. 76. 24 Mustafa Şahin, “Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında Yabancı Uzmanların Yeri (1923-1960)”, s. 64. 9 öğretmenlik açısından yetersiz görüldüğünden uzmana ihtiyaç duyulması durumunda Türk kadınları arasından öğretmenlik mesleğinde yetkinliği olanların istihdamı gerekli görülmüştür.25 Yine meslek mektepleri için Belçika’dan getirtilen yabancı uzmanlar arasında yarar sağlamayan sekiz öğretmenin bir yıllık süreleri dolduktan sonra sözleşmeleri feshedilerek görevlerine son verilmiştir.26 Yabancı uzmanların devlet memuriyetinde istihdamı ve hangi koşullarda çalıştırılacağı konusu Cumhuriyet’in ilk yıllarında bazı tartışmalara da yol açmış ve bu yüzden konu Dîvân-ı Muhâsebât’a (Sayıştay) taşınmıştır. Dîvân-ı Muhâsebât’ta incelemeler sonrasında; devlet tarafından görülen lüzum gereği hizmete alınacak yabancı uzmanların özel koşullara tabi olacakları, yabancı uzman çalıştırılmasına ihtiyaç olup olmadığı devletin tüzel kişiliğini temsil eden en yüksek amirin takdirine bırakılmıştır.27 4.7.1934 tarih ve 2557 sayılı kanunla bağlı kurum ve okullarda istihdam edilecek yabancı uzman ve öğretmenlerle 3 yıllık sözleşme yapma yetkisi Maarif Vekâlet’ine tanınırken, gerekirse sürenin İcra Vekilleri Heyeti kararıyla 5 yıla çıkarılabileceğine karar verilmiştir.28 1927-1938 yılları arasında mesleki eğitim alanında Türkiye’ye 65 yabancı uzman ve yönetici gelmiştir. Bunların uzmanlık alanlarıyla birlikte sayılarını şu şekilde sıralamak mümkündür: Moda 6, biçki-dikiş 4, ev idaresi ve yemek pişirme 3, mesleki resim 2, yabancı dil 1, sıhhi tesisat 2, erkek terziliği 1, süsleme sanatları 3, ticari ilimler 1, marangozluk 10, demircilik 5, tesviyecilik 7, elektrik 2, dökümcülük 2, duvarcılık 10, mimar 2, yönetici 4.29 2.3.1. Alfred Kühne: Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Raporu Türkiye’deki meslek okullarını incelemesi için Bakanlık John Dewey’in arkasından ünlü pedagog George Kerschensteiner’i davet etmiştir. Ancak George Kerschensteiner gelemediği için yerine Alman Ticaret Bakanlığı ileri gelenlerinden ve Berlin’deki büyük bir meslek okulunun kurucusu Dr. A. Kühne’yi önermiştir.30 25 Talim ve Terbiye Kurul Kararı S. 40, 24.3.1929. Bundan sonraki dipnotlarda TTKB Kararları olarak kısaltılacaktır. 26 TTKB Kararları, S. 118, 25.9.1929. 27 Şaban Ortak, Atatürk Dönemi Eğitim Politikalarında Yabancı Uzman Raporlarının Etkileri, Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Müdürlüğü Doktora Tezi, Erzurum 2014, s. 40; Ayrıca bzk. Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, 3/27-28, 15 Mayıs 1928, s. 45-46. 28 Şaban Ortak, Atatürk Dönemi Eğitim Politikalarında Yabancı Uzman Raporlarının Etkileri, s. 40. 29 Şaban Ortak, Atatürk Dönemi Eğitim Politikalarında Yabancı Uzman Raporlarının Etkileri, s. 40. 30 Mustafa Ergün, Atatürk Devri Türk Eğitimi, Ocak Yayınları, Ankara 1997, s.140. 10 1925 yılında Türkiye’ye gelen Kühne31 İkdam gazetesine yaptığı açıklamada Ankara ve Eskişehir’deki meslek mekteplerini, İstanbul’daki kız-erkek “Hayat Mektepleri”ni ziyaret ederek gelişmekte olan Türkiye’nin her şeyden önce iş erbabı yetiştirerek ülke kalkınmasına hizmet edecek meslek mekteplerine ihtiyacı olduğunu ifade etmiştir. Çünkü Kühne’ye göre mektepler doğal gelişim çizgisinden ve gerçek uygulamalardan uzak adeta ilkel durumdadır. Ankara, Eskişehir meslek mektepleri ile İstanbul’daki “hayat mektepleri” ticaret ve ekonomi bilgisi itibariyle iyi durumdadır. Kühne, Almanya örneğini vererek Türkiye’deki meslek mekteplerinin ıslah ve gelişimi için ihtiyaçlarının karşılanması ve iyi bir program hazırlanması gerektiğini belirtmektedir32. Kühne Türkiye’de kaldığı süre sonunda daha çok mesleki ve teknik eğitim ağırlıklı bir rapor hazırlamıştır.33 Türkiye’de mesleki eğitimin gelişmesi hususunda hazırlanan bu rapor genel eğitim veren okullar, mesleki eğitim ve öğretimin örgütlenmesi ve sanat, ticaret, ev idaresi öğretimine yönelik görüş ve önerileriyle son olarak mesleki okulların idaresi konu başlıklarını içermektedir.34 Kühne raporunun sanat mektepleri kısmında çırak ve usta işçilerini yetiştiren kurumları inceledikten sonra yetersiz olan el sanatlarının ve sanatkârlarının yetiştirilmesine büyük önem verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Meslek okullarının ıslahının yanın sıra Ankara’daki meslek okulun yeniden kurularak araç-gereç eksikliklerinin giderilmesini, öğrenim süresinin ikinci senesinde teknoloji, mesleki resim, matematik derslerine önem verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca mesleklerinde etkin olan el sanatkârlarına kurslar açılmasını, gündüzlü öğrenciye açılacak özel kurslarla atölyelerde yatılı öğrenci ile birlikte ders gösterilmesi Kühne’nin önerileri arasındadır. Yine O’na göre Darüleytamlar el sanatkârlarını yetiştirmek hususunda sanat eğitiminin başlangıcı yapılmalı, İzmir sepetçilik okulunda olduğu gibi yeni bir çırak nesli yetiştirilmelidir.35 Demiryolları işletmesinde görevli elemanları yetiştiren İstanbul’daki Kondüktör Mektebi’ni gerçek bir meslek mektebi olarak gören A. Kühne, Sanayi-i 31 Hâkimiyet-i Milliye, “Meslek Mektepleri Mütehassısı Geldi”, 7.10.1925, s. 2. 32 İkdam, “Meslek Mekteplerinin Islah ve Tekemmülü İçin”, 19.10.1925, s. 3. 33 Filiz Meşeci Gıorgetti, “Erkek Cumhuriyet/Atatürk Dönemi Eğitim (1920-1938)”, Kronolojik ve Tematik Türk Eğitim Tarihi, Ed: Mustafa Gündüz, İdeal Kültür Yayıncılık, 2. bsk., İstanbul 2019, s. 140. 34 Alfred Kühne, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, Devlet Basımevi, İstanbul 1939, s. 1-17; Ayrıca raporun aynısı için bkz: Maarif Vekâleti Mecmuası, S. 3, 31 Temmuz 1927, s. 1-17. 35 Alfred Kühne, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, s. 8-10. 11 Nefise Mektebi Mimari Şubesi ile birleştirilmesi gerektiğini raporunda aktarmıştır. Türkiye’de uzman işçi, büro ve işletme gibi orta düzeydeki teknik görevlerde eleman yetiştiren Makine İnşaatı Mektebi’nin eksikliğini dile getiren Kühne, İstanbul Sanayi Mektebinde, Mühendis Mekteb-i Ali’sinde ve ordunun çırak atölyelerinde bu tarz kurumların gerekliliğini belirtir. Aksi takdirde demiryolları ve ordu atölyelerinde, sanayi mekteplerinde, darüleytamlarda öğrenim sonrası pratik olarak çalışacak öğrencilerin yabancı ülkelere gönderilmesi gerekmektedir. O’na göre mülga olan İzmir ve Ankara’daki Sanayi-i Nesciye (deri ve dokumacılık) meslek mektebi gibi özel mektebin kurulabilmesi için belirli bir gelişim safhasına ulaşmalıdır.36 Kühne’ye göre İstanbul Mühendis Mektebi Âlisi’ne “fen mektebi” eklenerek öğrenim süresinin altı yıldan dört yıla indirilmesi ve bir sene de atölyede uygulaması yapılması gerekmektedir. Bir lise diplomasına sahip olmayan öğrenci için de geçiş devresi olarak kurs uygulanmalıdır.37 Kühne raporunun ticaret öğrenimi kısmında görüş ve önerilerini şu şekilde aktarmıştır: İstanbul Ticaret Mekteb-i Âlisi ile buna bağlı Ameli Ticaret Mektebi ve Yüksek Ticaret Mektebi’nin zengin ders araç-gereçleri, iyi bir ticaret müzesi ve yeterli sayıda yazı makineleri vardır. Galatasaray Yüksek Ticaret Mektebi gelişmiş olduğundan ders araç-gereçlerinden yararlanılabilir. Buna karşılık hayat mekteplerinin oyun bahçeleri, ders araç-gereçleri ve yazı makineleri yetersizdir. Yeterli bir bina ve öğretim için iyi bir tesisatın gerekliliğini raporunda aktaran Kühne, ticaret mekteplerinin gelişiminde öğretmenlerin doğru ve verimli bir şekilde yetiştirilmelerinin öneminden bahsetmiştir.38 Kühne’ye göre mesleki mektep idaresinin kurulmasında en doğru idare şeklini bulmaya yönelik hiçbir plan mevcut değildi. Hayat mektebi gibi münferit mekteplerin idaresinden sorumlu olan maarif vekili vilayetler tarafından idare edilen mekteplere yardımda bulunmuştu. Mütehassıs vekaletler kendi sahalarındaki ihtisas mekteplerinin gelişimi noktasında ilgilenmeliydi. Vilayetler meslek mekteplerini desteklemeliydi. İnşaat mektebi, makine inşaat mektebi ve mencusat mekteplerinin doğrudan doğruya vekâlet tarafından idare edilmesi daha uygundu. 39 36 Alfred Kühne, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, s. 10-11. 37 Alfred Kühne, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, s. 12. 38 Alfred Kühne, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, s. 13-14. 39 Alfred Kühne, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, s. 16-17. 12 2.3.2. Omer Buyse: Teknik Öğretim Hakkında Rapor Meslek mekteplerinin genişletilip ıslah edilmesi için Milli Eğitim Bakanı Necati Bey’in Belçika ve Danimarka’dan yabancı eğitim uzmanları getirtmesi40 çalışmalarını döenmin gazetelerinden öğrenmekteyiz. Bu bağlamda “Umumî ve Âli Amerika Terbiye Usulleri” adıyla üç ciltlik kitabın yazarı Belçikalı İş Darülfünun’u onursal müdürü, öğretmen Doktor Omer Buyse davet edilmiştir.41 Belçika’da umumi sanayi mekteplerini kuran Buyse ile Türkiye ve Belçika temsilciliği aracılığıyla sözleşme imzalanmıştır.42 Buyse İstanbul’a geldiğinde memnun kaldığı Galatasaray Lisesi ve Sanayi Mektebinde incelemelerde bulunarak, gazetecilere Ankara’ya gittikten sonra planının netlik kazanacağını aktarmıştır.43 Daha sonra incelemelerde bulunmak üzere Bursa, Adana, Konya, Eskişehir’e de hareket edecek olan Buyse’ye Yüksek Tedrisat Müdür Vekili Kemal Zaim Bey eşlik etmiştir.44 Omer Buyse Türkiye’de incelemelerde bulunduğu sırada mesleki eğitimle ilgili 1052 sayılı “Meslek Mektepleri Hakkında Kanun” 26 Mayıs 1927 tarihinde TBMM’nde kabul edilerek Resmi Gazete’de yayınlanıp yürürlüğe girmişti.45 19 Haziran 1927 tarihli Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’nin haberine göre Türkiye’deki meslek mekteplerini inceleme seyahatini tamamlayıp bölgenin ihtiyaçları çerçevesinde ekonomik ve sosyal şartları da dikkate alarak meslek okulları hakkındaki raporlarını peyderpey vekâlete vermesinin ardından genel rapor ve projelerini uygulamak üzere tekrar Türkiye’ye dönecektir.46 Söz konusu raporda şu başlıklar yer alıyordu: • Bir Mesai Programı Teklifi ve Esasâtın Tayini (İstanbul Raporu) • Teknik Mektep ve Terbiyeye Mütedair Program ve Nizamname Layihası (Ankara Raporu) • Kütahya’da Meslek Tedrisatı • Konya’da Meslek Tedrisatı • Adana’da Meslek Tedrisatı 40 Cumhuriyet, “Maarif Vekâlet’inde Mühim Tedbirler Düşünülüyor”, 9 Kasım 1926, s. 4. 41 İçtihad, Halk Darülfünunu, Meslek Mekteplerini Tanzim ve Islah İçin Vekâletçe Danimarka, Belçika ve Almanya’dan Mütehasssılar Celbine Teşebbüs Olunmuştur”, 1 Aralık 1926, s. 4179. 42 Cumhuriyet, “Belçikalı Mütehassıs”, 23 Ocak 1927, s. 3. 43 Cumhuriyet, “Sanayi Mektepleri”, 10 Nisan 1927, s. 2. 44 Vakit, “Meslek Mektepleri”, 9 Mayıs 1927, s. 2. 45 Şaban Ortak, Atatürk Dönemi Eğitim Politikalarında Yabancı Uzman Raporlarının Etkileri, s. 197. 46 Hâkimiyet-i Milliye, “Meslek Mektepleri”, 19 Haziran 1927, s. 2; Ayrıca aynı içerikli haber için bkz. Milliyet, “Meslek Mektepleri”, 18 Temmuz 1927, s. 3. 13 • Mersin’de Meslek Tedrisatı • Uşak’ta Meslek Tedrisatı • İzmir’de Meslek Tedrisatı • Aydın’da Meslek Tedrisatı • İstanbul’da Meslek Tedrisatı • Ankara’da Açılacak Meslek ve Ev İşleri Kursları • Orta Ziraat Mektepleri • Ziraat, Bağcılık, Meyve Bahçeleri Usulleri Hakkında Rapor • Ordu’da Mesleki ve Umumi Tedrisat 47 Raporun ilk kısmında mesleki ve teknik eğitime yönelik esaslar tespit edilerek bir çalışma programı yapılması istenmiştir. Mesleki ve teknik eğitim okulları 20-30 yıl öncesinin şartlarına göre idare edildiği gibi derslerinin içerikleri de yetersiz kalmaktadır. Okullar gelişen sanayinin gerisinde kaldığından o günün sanayisinin ihtiyacı olan dersler gösterilmemektedir. Ülkede geliştirilmesi gereken endüstri ve sanat dalları mesleki ve teknik eğitim veren okullarda branşlar halinde öğrenciye öğretilerek korunup geliştirilebilirdi. Meslek ve teknik okullar yine mesleki kurum ve kuruluşlardan faydalanmalı ve faydalanılan bu meslek sahipleri gerekirse okullarda öğretmen olmalıdır. Yeni okullar açılmalıdır. Okulların bölgenin içinde bulunduğu koşullara uygun gereksinimlerini karşılayacak bir programla teşkilatlanması yapılmalıdır. Mesleki ve teknik eğitimin amacı halka çalışmalarını verimli hale getirecek bilgiyi ve teknik yetenekleri geliştirmeye olanak vermektir. Bu tür okullar nezaret komisyonlarınca idare edilmelidir. Komisyon başkanı Maarif Vekâleti tarafından atanan memur olmalıdır. Komisyonda devletin görevlendirdiği memurların yanı sıra okullarda öğretimi yapılan mesleklerde çalışan ustalar olmalıdır. Raporun ikinci kısmında ülkenin teknik ve ekonomik gelişimine katkı sağlamak için Ankara’da “Atatürk İş Üniversitesi” ve “İsmet İnönü Kız Enstitüsü” adında iki okul açılma önerisi vardır. “Atatürk İş Üniversitesi” kaliteli teknisyenler, kalifiye işçiler, meslek ve sanat okullarına öğretmenler istihdam edecek, “İsmet İnönü Kız Enstitüsü” ise kız öğrenciler için meslek eğitimi veren okul olacaktır. 47 Mustafa Ergün, Atatürk Devri Türk Eğitimi, s.143-144; Ayrıca bkz. Maarif Vekâleti Mecmuası, S : 13, 31 Ağustos 1927, s. 1-294; Latin harflerine göre özet halindeki rapor için ayrıca bkz. Savaş Karagöz, Cumhuriyet Dönemi Eğitimine Yön Veren Yerli ve Yabancı Uzman Raporları (1911-1927), Pegem Akademi Yayınları, 3. bs., Ankara 2020, s. 300-316. 14 Raporun diğer bölümlerinde şehirlerdeki meslek eğitimi incelenerek çeşitli öneriler sunulmuştur.48 Raporda ayrıca halkın teknoloji ile tanışması için teknoloji müzelerinin kurulması ve teknolojik yenilikleri ilgililere tanıtan konferanslar düzenlenmesi, meslek okullarının sergiler düzenlenmesi, teknik kitapları içeren kütüphanelerin kurulması, işveren ve yetişmiş işçilere kısa süreli kurslar açılması, malzeme laboratuarları kurulması, MTÖ ile ilgili faaliyetleri ve gelişmeleri aktaracak “Teknik Öğretim Dergisi” çıkartılması önerileri arasındadır.49 Buyse’nin raporunda önemle altını çizdiği konulardan biri olan mesleki ve teknik okul öğretmeni yetiştirmek için diğer öğretmen okullarından ayrı teknik öğretmen okulları açılması fikri 1934 yılında uygulamaya geçirilmiştir. 1934’te Kız Teknik Öğretmen Okulu, 1937’de Erkek Teknik Öğretmen Okulu açılmıştır. Bu okullar meslek okullarına öğretmen yetiştiren ilk ve Atatürk Dönemi için tek teknik öğretmen okulları olarak eğitim tarihinde yerini almıştır.50 2.3.3. Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri 1933-1934 yılları arasında Amerika’dan Türkiye’ye gelen bir heyet geniş ölçüde iktisadî bir inceleme yapmıştır. Heyet içerisinde Walker D. Hines. Brehon Somervell, O. F. Gardner, Edwin Walter Kemmerer, C. R. Whittlesey, W. L. Wright Jr, Bongt Wadsted, Goldthwaite H. Dorr, H . Alexsandre Smith ve Vaso Trivanovith yer almaktaydı.51 Bu heyet tarafından hazırlanan raporlarda devlet sanayi, tekeller, döviz meselesi, paranın değeri, vergiler, nakliye ücretleri, büyük ve küçük ölçekli bankalar, devletçilik ve özel girişimler gibi konulara temas eden bölümlere yer verilmiştir.52 Rapor ilk olarak “Türkiye’nin İktisadi Bakımdan Umumi Bir Tetkiki 1933-1934” başlığıyla altı cilt halinde yayınlanmıştır. Altıncı cildin ikinci bölümünde eğitime yer verilmiştir. Daha sonra Maarif Vekâleti 1939 yılında diğer bazı raporlarla beraber bunu “Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri” başlıkla 48 Emine Özel, Atatürk Dönemi Türk Eğitim Politikaları, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Kütahya 2007, s. 105-106; Zafer Tangülü, Oğuzhan Karadeniz, Sinan Ateş, “Cumhuriyet Dönemi Eğitim Sistemimizde Uzman Raporları (1924- 1960)”, Turkish Studies, 9/5, 2014, s. 1899-1900. 49 Saim İlhan Sezgin, “Mehmet Rüştü Uzel, Mesleki ve Teknik Eğitimi Ulusal Seviyede Planlayıp Geliştiren Eğitimci (1891-1965)”, Cumhuriyet Dönemi Mesleki ve Teknik Eğitimde İz Bırakan Eğitimciler, Ed. Hıfzı Doğan, C.1, Eğitim Araştırmalar Derneği, Ankara, 2012, s. 109. 50 Emine Özel, Atatürk Dönemi Türk Eğitim Politikaları, s. 106-107. 51 Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri, Maarif Vekilliği Yayınları, Devlet Basımevi, İstanbul 1939, s. 5. 52 Cumhuriyet, “İktisat mütehassısları”, 5 Ağustos 1934, s. 1. 15 yayınlanmıştır.53 Rapor eğitimin durumu ve kademeleri, ilerleme hamleleri, halk terbiyesi, diğer meselelerle birlikte çözüm önerilerine yer vermekteydi. Türkiye’nin ekonomik kalkınmasında sanat mekteplerinin önemli olduğu belirtilen raporda, çeşitli sanatlarda standardı yükseltmek ve inşa edilecek fabrikalarda yetenekli işçileri yetiştirmek bu okulların görevi olarak tarif edilmiştir. Rapora göre sanat mekteplerinin sayısı arttırılarak Türk işçisinin el işçiliğindeki yeteneğini geliştirecek, işinde yarar sağlayacak ve kaliteyi arttıracak aletlerin kullanılması öğretilmelidir. Sanat mektepleri mezunlarının istihdamı konusunda yaşanan sıkıntılar ticaret odaları, Sümerbank gibi kuruluşlar ile sanat mekteplerinin işbirliği ile giderilebilmektedir. Savaştan önce iyi durumda olan Lületaşı sanayisi geliştirmeli ve Türkiye’de işletilmesi sağlanmalıdır. Bu amaçla Eskişehir’de bu cevheri işleme usul ve tekniğini öğretecek sanat mektebinin kurulması zorunludur. Güzel Sanatlar Akademisi mezunları bu mektebe öğretmen olarak atanarak ekonomik hayatın gelişimine yardımcı olabilirdi. Çünkü dünya pazarlarında rekabet edebilmek için ürünün iyi bir şekilde işlenmiş olması gerekir. Fabrikalarda mektep tesisi Sümerbank’ın sınai programının bir kısmını oluşturmalı, 250’den fazla işçi kullanan bütün fabrikalarda bu mekteplere yer verilmelidir. Bunların tesisi fabrikalara fazla yük getirmeyeceği gibi maarif bütçesi hafifletilecek, bütün fabrikalarda usta işçi yetiştirerek, Türk işlenmiş ürünlerinin gerek yurt içi gerek yurt dışında başarılı şekilde rekabet etmesi sağlanacaktır. Sınai eğitim ve öğretimin her safhasında ilk ihtiyaç Maarif ve İktisat Vekâletleri arasında sıkı işbirliğidir.54 Rapora göre tecrübeli bir tüccar sınıfının yetişmesi ticaret mekteplerinin kurulmasına bağlı olduğundan 14 milyon nüfusa sahip Türkiye’de beş ticaret mektebi bu ihtiyacı karşılamakta yetersizdir. Ankara Ticaret Lisesi seviyesinde mekteplerin kurulması on sene veya daha fazla süreceğinden yeni ticaret mektepleri binalarının kurulması yerine mevcutlarında günde 8 saat yerine 16 saat ders gösterilmeli, akşam ticaret mektepleri açılmalıdır. Orta öğretim programına ticaret dersleri ilave edilmesi de iyi bir kazanım olacaktır. Ticaret mektepleri kurulmasında gerekli olan masrafın genel eğitim bütçesi üzerindeki yükünü azaltacak bir diğer araç 53 Mustafa Şahin, “Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında Yabancı Uzmanların Yeri (1923-1960)” s. 103-104. 54 Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri, s. 22-23. 16 ise Ticaret Odaları ile Teknik Öğretim Genel Müdürlüğü arasında ortaklık sağlamaktır.55 Raporda öğretmen ve öğretmen okulları kısmına da yer verilmiştir. Sayıları hızla artan okullara öğretmen yetiştirme meselesi son on senenin güç işlerinden biri olarak gösterilmektedir. Öğretmen okullarının sayılarının yanı sıra nitelikli eğitime de önem verilmesinin belirtildiği raporda eksiklikleri olduğundan kapatılan köy öğretmen okulları yerine başka bir okul açılması gerektiği ifade edilmiştir. Okullarda donanım ve öğretmenlerin morali en önemli iki husustur. Köy okullarında bütçe darlığından okuma ve yazmada etkili araç-gereç sıkıntısı mevcuttur ve mali kaynak sağlanmalıdır. Hayati öneme sahip olan öğretmenlerin moral durumuna yeterli önem verilmemiştir. Etkili bir eğitimin şartlarından biri de öğretme şevk ve hevesinde olan, yaptığı işte güveni bulunan ve çabaları takdir gören öğretmenlere sahip olmaktan geçmektedir. Köy öğretmeni yalnız gezici kütüphaneden yararlanmaktadır. Türk eğitim sisteminin bu asıl ögesine daha özenle bakılması akılcı bir davranış olur. Öğretmenin moralini yükseltmek için az masraflı birçok çareler vardır ve bu sorunun önemi kavranarak hemen harekete geçilmelidir. Bu amacı gerçekleştirmek için en ucuz ve etkili çare belki de köy öğretmen ve müfettişleri için onların yazılarını içeren dergi çıkarmaktır. Ücra bölgelerde kalan öğretmenlerin karşılaştıkları meselelerden doğan tecrübeleri içeren aylık derginin yayınlanması öğretmenleri özendirici ve diğer öğretmenlere yol gösterici bir araç olacaktır. Bu dergide diğer bakan ve yüksek memurların yazacakları makalelerle merkezin takip edeceği siyasetten öğretmenlerin bilgileri olacaktır. Öğretmen maaşları son derece az olduğundan dergi Bakanlık tarafından parasız dağıtılmalıdır. Biraz masraflı olmakla birlikte öğretmenlerin öğrenime devam etmelerini sağlayan bir diğer adım hizmet içi eğitim niteliğinde köy öğretmenlerinin yaz kamplarında senenin iki-üç haftasında bir araya gelmelerine imkan sağlamaktır. Raporda öğretmenlerin moralini bozan bir diğer etkenin konut meselesi olduğu belirtilmektedir. Masraflı da olsa yerinde olan karar köy öğretmenine köye model oluşturacak ve yüksek bir hayat standardı sağlayan ev verilmesidir. Şehirlerde öğretmen dernek ve kulüpleri kurulması öğretmenler arasında sıkı birlik ve arkadaşlık sağlayacaktır. Köylere gönderilecek öğretmenleri uzman bir çiftçi yapmak amaçlanmasa da köylü ve köy hayatı ile özdeşleştirmek için genel tarım derslerini 55 Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri, s. 24-25. 17 öğretmek faydalı olacaktır. Tarımla uğraşacak bir cemaat içine gönderilecek öğretmenin hastalıklarla mücadelede sağlığını koruma konularında öğreneceği başlangıç düzeyindeki bilgi yoğun şekilde iki senede elde edilecek yarım yamalak bilgilerden daha yararlı olacaktır. Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti tarafından verilmesi gereken bu bilgilerin köy alanlarındaki doktor eksikliği yüzünden öğretmenler tarafından verilmesi söz konusu vekâletin iş yükünü hafifletmiş olur. Meslek mekteplerine duyulan acil ihtiyaç ve sanat işlerinin ilkokullarda başlaması hakkındaki öneriden dolayı sanat ve meslek mektepleri için yeterli miktarda öğretmen yetiştirilmesi dikkate alınması gereken bir meseledir.56 Cumhuriyetin ilk yıllarında eğitime yönelik sorunlara çok yönlü çözüm önerileri sunmak amacıyla pek çok yabancı uzman çağrılmıştır. Türk eğitim sistemini etkileyen raporların her biri farklı alanlardaki uzmanların incelemelerine dayanmıştır. Bunlardan biri de 1924’te Türkiye’ye gelerek incelemeler sonrası iki rapor hazırlayan ABD Columbia Üniversitesi Profesörü John Dewey’dir. 1926 yılında Almanya Leipzig Pedagoji Enstitüsü’nde İsmail Hakkı Tonguç’un hocası Oskar Frey okul müzesi, sergiler, konferanslar, iş mektebi ve tedrisatı hakkında raporlar yazarak kurslar vermiştir. 1926 ve 1936 ilkokul programında ve öğretmen eğitiminde raporlarda geçen aktif öğrenme, hayata yakın eğitim, eğitimde iş ilkesi gibi konular Mustafa Necati ve İsmail Hakkı Tonguç tarafından büyük ölçüde uygulanmaya çalışılmıştır. Viyana Üniversitesi’nden hükümetin daveti üzerine 1927 yılında gelen Ernest Egli ise okul binaları hakkında rapor yazarak okul bina plan ve esaslarını hazırlamış ve uygulamaları yakinen takip etmiştir. Ağustos 1927’de Maarif Vekili Necati Bey tamim yayınlayarak okulların bu plana bağlı kalınarak yapılmasını kararlaştırmıştır. Alman Tarım Enstitüsü’nden 1927’de gelen Geheimrat Regierungsrat Oldenburg’un Ziraat ve Baytar Enstitüleri ile orta dereceli Ziraat Mekteplerinin kurulacakları yerin belirlenmesi, mevcut okulların ıslahı veya kapatılması konularında görüşleri alınmıştır. Raporu beğenilen Oldenburg’un bunu uygulaması için 1930 ortalarına kadar ıslah çalışmalarını sürdürmüştür. Albert Malche kapsamlı Darülfünun hakkında, 1926’da Leipzig Pedagoji Enstitüsü’nden gelen George Stiehler sanat terbiyesi üzerine raporlar yazmışlardır. 1934 yılında 56 Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri, s. 15-17. 18 ABD’li Beryl Parker’in genel eğitim sistemi ve ilköğretim hakkında rapor yazdığını söylemek gerekir.57 Türkiye’de özellikle mesleki ve teknik eğitimin gelişimine katkı sağlayan yerli eğitim uzmanları Sadrettin Celal’in Maarif Teşkilatı Hakkında Bir Lahiya (1926)58 ve Kemal Zaim (Sünel)’in Mesleki Tedrisat Hakkında Muhtıra (1927)59 adlı eserlerini de belirtmekte fayda vardır. 2.4. Sayılarla İlk Mesleki ve Teknik Öğretim 2.4.1. Akşam Sanat Okulları Erkek akşam sanat okulları 1928-1929 eğitim-öğretim yılından itibaren fabrika ve atölye gibi istihdam alanlarında çalışan işçi personeline mesleki anlamda donanım kazandırmak, teknik yenilikleri öğretmek için ilkokul üzerinde kurulan okullardır.60 Bu okullar öğrencinin seviye ve ihtiyaçları çerçevesinde marangozluk, tesviyecilik, demircilik, elektrikçilik gibi değişen sanat şubeleri programlarını uygulamaktadır. 45 yaşına kadar her öğrencinin devam edeceği bu okulların öğrenim süresi üç yıldır.61 Her sanat şubesinde atölye öğretimi ile birlikte devam eden öğrencilerine mesleki resim ve meslek teknolojisi dersleri gösterilmektedir. Genel kültür açısından yetersizliği olan öğrencilere ise basit düzeyde aritmetik, geometri, yurt bilgisi ve Türkçe dersleri öğretilmektedir. Öğretim erkek sanat enstitülerindeki gibi ekim ayının biri ve mayıs ayının otuzuncu günü arası verilmektedir. İkinci sınıf sonunda sınıf geçenler mümeyyizler önünde her dersin bitirme sınavına girerek başarılı olduklarında diplomalarını almaya hak kazanmaktadırlar.62 Cumhuriyet Türkiye’si genç kızlara “inkılâbın ideallerini” yaşatacak ileri düzeyde eğitim-öğretimi kız sanat enstitülerinde sağlarken, yetişkin kadınları yeni kurulan devletin gereği olan yeni kültür ve ilerleme tarzı olan inkılâp anlayışıyla 57 Filiz Meşeci Gıorgetti, “Erkek Cumhuriyet/Atatürk Dönemi Eğitim (1920-1938)”, s. 139-140. 58 Ayrıntılı bilgi için bzk: Sadrettin Celal Antel, Maarif Teşkilatı Hakkında Bir Lahiya (1926), Yay. Haz.: Dr. Niyazi Altunya, Ankara 2019; Ayrıntılı bilgi için bkz. Maarif Vekâleti Mecmuası: S: 7, 1 Mayıs 1926, s. 135-246. 59 Ayrıntılı bilgi için bkz. Kemal Zaim, Mesleki Tedrisat Hakkında Muhtıra, Devlet Matbaası, İstanbul, , 1927; Ayrıca bkz: Maarif Vekâleti Mecmuası, 31 Mart 1928, S: 15, s. 439-451. Maarif Vekâleti mecmuasında yayınlanan bu rapor eksiktir. Ayrıca bkz. Ümit Polat, Savaş Karagöz, “Türkiye’de Erken Cumhuriyet Dönemi Mesleki ve Teknik Eğitimin Durumu Hakkında Bir Muhtıra, Kemal Zaim”, Kastamonu Eğitim Dergisi, 28/5, 2020, 2156-2164. 60 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 279. 61 Kız Enstitüleri ve Sanat Okulları Sergisi, 21 Mayıs 1938, Devlet Basımevi, Ankara 1938, s. 71. 62 Erkek Teknik Öğretim, Milli Eğitim Basımevi, Ankara 1949, s. 97. 19 yetiştirmek için akşam kız sanat okullarını açmıştır.63 Bu okulların amacı öğrenim çağında olup, ancak öğrenim imkânından yararlanamayan ya da öğrenim çağını geçiren genç kız ve hanımların iyi bir anne, ev kadını ve mesleklerine yönelik her türlü fikir, bilgi üreten vatandaş olarak yetişmelerini sağlamaktır. Öğrenim süresi sanat şubesine göre değişmekle birlikte çoğu kız enstitüsü binalarında faaliyet göstermiştir.64 Ayrıca enstitülerin adeta bir markası haline gelen Akşit’in ifadesiyle ortalama 12 alt sınıf genç kadından oluşan enstitü atölyelerinde akşam okullarının işgücünden yararlanılmıştır.65 Enstitülerde kurulan bu sipariş atölyelerinde dışarıya dikiş dikilerek mesleğe yönelik bilgi ve beceriler artırılmaktaydı. Sene sonunda öğrenimlerini tamamlayan öğrencilerin çalışmalarını tanıtabilmeleri için sene sonu sergileri düzenlenmekteydi.66 Kız enstitüleri ve kız akşam sanat okullarının düzenledikleri sergi ve defilelerin yerli malı kullanımının teşvik edilmesi açısından da ayrıca önemli olduğunu ifade etmek gerekmektedir.67 Bu kadar önemli bir işleve sahip olan akşam sanat okullarının 1928-1932 öğretim yılları arasındaki öğrenci ve öğretmen sayıları ilgili tabloda gösterilmiştir. Tablo 2.1. 1928-1932 Öğretim Yılları Arası Akşam Sanat Okullarının Öğrenci ve Öğretmen Sayılarının Dağılımı68 Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı Okul Yıllar Sayısı E K T E K T 1928-1929 10 33 23 56 291 177 468 1929-1930 7 16 28 44 231 325 556 1930-1931 7 16 34 50 153 294 447 1931-1932 9 18 30 48 173 621 794 1932-1933 9 16 31 47 98 779 877 63 Kız Enstitüleri ve Sanat Okulları Sergisi, s. 41. 64 Rakam ve Grafiklerle Cumhuriyetin 50. Yılında Milli Eğitimimiz, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1973, s. 207. 65 Elif E. Akşit, “Görünmezliğin Görünürlüğü ve Akşam Okulları”, Kebikeç, S. 36, 2013, s. 180. 66 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, İstanbul 2019, s. 249-250. 67 Mine Demir, “Erken Cumhuriyet Döneminde Mesleki ve Teknik Okulların Sergi Düzenleme Geleneği: 1938 Yılı Kız Enstitüleri ve Sanat Okulları Sergisi Örneği”, Tarih ve Günce, S: 7, 2020, s. 178. 68 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1923-1932 Maarif İstatistikleri, Devlet Matbaası, İstanbul, 1933, s. 60; Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1932-1933 Maarif İstatistikleri, N:31, Devlet Matbaası, İstanbul 1934, s. 244. 20 1928-1929 öğretim yılında 10 akşam sanat okulunda 291 erkek, 177 kız toplam 468 öğrenci öğretim görürken, 23’ü kadın 56 öğretmen görev yapmıştır. İstatistiklerde Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum, Gaziantep, Kastamonu illerinde akşam sanat okullarının 1928-1929 öğretim yılında faaliyette olduğu, sonraki öğretim yıllarında çeşitli sebeplerle kapatıldığı görülmektedir. 1929-1930 öğretim yılında Ankara ve İstanbul’da öğretim faaliyetine başlayan akşam sanat okullarıyla birlikte 7 akşam sanat okulunda öğrenci sayısı önceki yıla göre artarak 325’i kız 556 olmuştur. Tabloda incelenerek yorumlanan öğretim yılları içerisinde 1930-1931 öğretim yılı 153’ü erkek toplam 447 ile en az öğrencisi olan yıl olurken, öğretmen sayılarında ciddi bir değişiklik olmamıştır.69 1931-1932 öğretim yılında Bursa Necatibey Kız Enstitüsüne bağlı akşam kız sanat okulu, 1932-1933 öğretim yılında İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsü sepet çiçek kursunun eğitim-öğretim faaliyetine başladığını, İstanbul Selçuk Kız Akşam Sanat Okulunun 1931-1932 yılında kapatılarak 1932-1933 öğretim yılında İstanbul Kız Akşam Sanat Okulu olarak öğretime devam ettiğini istatistiklerden görmekteyiz. 1932-1933 öğretim yılında 5 akşam kız sanat okulu, 4 akşam erkek sanat okulunda kız öğrenci sayısının önceki yıllara göre büyük bir artış kaydettiğini belirtmek gerekir. Rakamlarla ifade edilecek olursa 98 erkek, 779 kız toplam 877 öğrenci öğretim görmüştür.70 Söz konusu yılda 11 erkek, 38 kız öğrenci mezun olarak diploma almıştır.71 Toplam görevli öğretmen sayısında önceki yıllara göre belirgin bir artış olmamakla birlikte 31’i kadın 47 öğretmen görev yapmıştır.72 2.4.2. Akşam Ticaret Okulları Akşam Ticaret Okulları erkek ya da kız öğrencilere karma düzeyde eğitim- öğretim vermektedir. Okullar ticaret yerinde iş sahibi olmak ve ticaret işlerinde çalışanlardan genel ve ticari bilgi edinmelerini ve bilgi düzeylerini artırmalarını sağlamanın yanında, haberleşme, daktilo, steno, ticaret büro işleri, ticaret aritmetiği ve yabancı dil gibi kurslara devam etmek isteyenlere yöneliktir.73 Akşam ticaret okullarının öğrenim süresi 2 yıl olup gündüzlü (nehari), yatısız ve ücretsizdir.74 69 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 60. 70 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 244. 71 Milli Eğitim Hareketleri 1927-1966, Yay. No: 517, Devleti İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara 1967, s. 86; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 244. 72 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 244. 73 Şevket Gedikoğlu, Türkiye’de Yaygın Eğitim’den Çağdaş Halk Eğitimine, Kadıoğlu Matbaası, Ankara 1991, s. 227. 74 Türkiye Okulları Kılavuzu, Devlet Basımevi, İstanbul 1936, s. 37. 21 Ticaret Kursları Talimatnamesinde kursların açılabilmesi için 20 öğrencinin başvurması, kurslara devam edebilmek için de Türk vatandaşı olmak, ilkokul mezunu ya da okur-yazar olmak, ticaretle meşgul olma, ticarethanelerde çalışma şartlarını taşıması geremektedir.75 Tablo 2.2. 1928-1932 Öğretim Yılları Arası Akşam Ticaret Okullarının Öğretmen ve Öğrenci Sayılarının Dağılımı76 Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı Okul Yıllar Sayısı E K T E K T 1928-1929 5 20 5 25 232 180 412 1929-1930 1 6 - 6 - 42 42 1930-1931 2 6 - 6 36 42 78 1931-1932 2 6 - 6 57 46 103 1932-1933 3 6 1 7 62 37 99 1928-1929 öğretim yılında akşam ticaret okullarında görevli öğretmen ve öğrenci sayılarının yüksek olduğu görülmektedir. Adapazarı, İzmir, Samsun, Sivas ve Uşak illerindeki akşam ticaret okulunda 180’i kız olmak üzere toplam 412 öğrenci öğretim görmüştür.77 1929-1930 öğretim yılında faaliyette olan tek okul İzmir akşam ticaret okulunda 42 kız öğrenci öğretim görürken, 6 öğretmen görev yapmıştır. Akşam ticaret okullarının öğretmen ve öğrenci sayılarının yıllara göre azalmasının ve hatta okulların kapatılmasının nedenini çalışma koşullarında aramak gerekir.78 Nitekim Talim ve Terbiye Kurul kararları incelendiğinde bazı akşam ticaret okullarının kaldırılması hakkında Yüksek Öğretim Genel Müdürlüğünün Vekâlete gönderdiği 3003 sayılı ve 28.7.1929 tarihli yazıda ticaret okulları için meslek öğretmeni yetiştirmek üzere birçok gencin Avrupa’ya gönderildiği belirtilerek akşam ticaret okulları yerine geçmek üzere genel ve mesleki öğretim verecek Halk Dershanelerinin açılması talep edilmiştir. Yine aynı yazıda bu konuyla ilgili teşkilat 75 Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, 2/20, 15.09.1927, Devlet Matbaası, İstanbul 1928, s. 73. 76 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 60; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 244. 77 1923-1933 Maarif İstatistiğine göre 1928-1929 öğretim yılında 26’sı erkek 31 öğretmen, 297’si erkek 477 öğrenci toplamı yanlıştır. İlgili yıldaki okul ve öğretmen sayıları yüksek gösterildiğinden tekrar incelenerek çıkan sonuç doğru olarak yazılmıştır. 78 Şevket Gedikoğlu, Türkiye’de Yaygın Eğitim’den Çağdaş Halk Eğitimine, s. 228. 22 ve programların incelenip, Vekâlete proje hazırlamak üzere iki yetkili kişinin de Avrupa’ya gönderilmesi istenmiştir.79 Bu talepler hemen karşılanamamış olsa gerek ki 1930-1931 ders yılında Ankara Akşam Ticaret Okulu eğitime başlamıştır. O yıl söz konusu okulda 36 öğrenci öğretim görmüş ve 2 öğretmen görev yapmıştır. Ankara Akşam Ticaret Okulunun kuruluşu Talim ve Terbiye Kurul Kararlarına bakılırsa önceki yıllarda bu tür okullarda öğrenimlerine devam eden öğrencilerin uygulamalı eğitime ihtiyaç duymalarından kaynaklanmıştı. Tecrübe amaçlı bu proje okulu Belçikalı uzman M. Berten’in gözetim ve idaresinde açılmıştı.80 Okulun talimatnamesine göre bu okul orta ticaret okuluna bağlı ve halkın ticari öğretimi için açılmış serbest kısımlarından biriydi. Öğrencinin seviyesi ve edinilmiş bilgileri dikkate alındığında A, B, C gibi çeşitli düzeylerde sınıflar açılmıştı. Okula girebilmek için öğrencinin okuma-yazma ve basit düzeyde dört işlem bilmesi yeterli olup, öğrenim süresi bir ders yılı idi.81 1931-1932 öğretim yılında Ankara’nın yanında İzmir’de de akşam ticaret okulu açılmış olup, bu okullarda 6 öğretmen görev yapmakta, 103 öğrenci öğrenim görmekteydi. 1932-1933 öğretim yılında Mersin’de de bir okul açılmış, akşam ticaret okullarında 62 erkek, 37 kız olmak üzere toplam 99 öğrenci öğretim görürken, 48 öğrenci mezun olmuştur. 1’i kadın 7 öğretmen görev yapmıştır.82 2.5. Sayılarla Orta Mesleki ve Teknik Eğitim 2.5.1. Erkek Orta Sanat Okulları 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren erkek sanat okulları ile sanat enstitülerinin esas nüvesini oluşturacak kurumların açılmaya başladığını görüyoruz. 1860 yılında Tuna Valisi Mithat Paşa’nın Niş’te “ıslahhane” adıyla erkeklere yönelik sanat okulu kurması üzerine bir kısım valiler de kendi vilayetlerinde bir nevi sanat okulları açmışlardır. Vilayetlerde oluşturulan komisyonların marifeti ile idare edilen okullarda öğrencilere çuhacılık, mürettiplik, litograflık, kunduracılık, terzilik, debbağlık, külahcılık vb. sanat şubelerinde öğretim yapılmaktaydı. II. Meşrutiyet dönemine gelindiğinde bazı okullardaki sanat şubelerine demircilik, marangozluk, dökümcülük, modelcilik gibi sanatlar eklenerek, hem el 79 TTKB Kararı, S. 96, 30.7.1929. 80 TTKB Kararı, S. 114, 14.11.1929. 81 TTKB Kararı, S. 201, 26.11.1930 . 82 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 244. 23 sanatlarında çalışacak sanatkârlar yetiştirilmiş, hem de mevcut fabrikaların teknik eleman ihtiyacı karşılanmıştır. 1913 yılında İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu’nun yayınlanmasıyla okulların masrafları illerin bütçelerinden sağlandığından söz konusu okulların daha disiplinli çalışmaya başladığı görülmüştür. Yalnız illerce düzlenen programlardaki farklılık nedeniyle okullar arasında mesleki öğretimde bir bütünlük olmadığı görülmektedir. Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonraki yıllarda sanat okulları savaş koşulları ve bakımsızlık yüzünden kapatılmıştır.83 Cumhuriyetin ilk çeyreğinde Türkiye’de serbest çalışan küçük sanat sahipleri ile fabrika ve atölye gibi istihdam alanlarında çalışanların büyük kısmının çıraklıktan, çok az bir kısmının ise askeri ve sivil okullardan yetiştiği görülmektedir. İşte serbest çalışan ve mesleki öğrenimi olmayan küçük sanat sahiplerinin yerine bu gibi yerlere orta sanat okullarında genel ve mesleki öğrenim görmüş ustaların zamanla ve aşamalı olarak geçmeleri gerekli görülmüştür.84 Cumhuriyet’in ilanı sonrası orta sanat okulları ikisi ihzari ve üçü tali olmak üzere beş sınıf üzerine kurulmuştur. Öğleden önce nazari tedrisat, öğleden sonra uygulamalı eğitim yapılmaktadır. Tali birinci sınıftan itibaren çeşitli şubelere ayrılan öğrenciler bölgenin ihtiyaçları çerçevesinde şu sanat şubelerini seçmektedir85: Ağaç işleri grubu : 1. Dülgerlik (marangoz, mobilyacılık), 2. Arabacılık 3. Sınai modelcilik. Demir işleri grubu: 1. Bina ve araba çilingirliği, küçük inşaat, sobacılık, 2. Demir ve bakır kapçılığı, dökümcülük. Elektrik grubu: 1. Elektrik tesisatı, Sıhhat tesisatı 1. Su, buhar, gaz tesisatı. Tezyini sanatlar: 1. Boyacılık, nakkaşlık. 1923-1924 eğitim-öğretim yılında Edirne, İzmir, İstanbul, Adana, Ankara, Bursa, Sivas, Kastamonu, Konya ve Bolu olmak üzere il özel idarelerine bağlı 10 erkek sanayi okulunda 976 öğrenci öğretim görürken, 157 öğretmen görev yapmıştır.86 Diploma alarak mezun olan sayısı ise 103’tür.87 1925-1926 öğretim yılında 9 erkek sanayi okulunda 1.096 öğrenci öğrenim görürken, 173 öğretmen görev yapmıştır.88 Sınavlar ile birlikte mezun sayısı da önceki yıllara göre artarak 83 Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, Orta Dereceli Okullar, Maarif Basımevi, Ankara 1956, s. 49-50. 84 Mesleki Tedrisatın İnkişaf Planı, Maarif Matbaası, İstanbul, 1939, s. 5-6. 85 Vakit, “Mekteplere nasıl girilir?”, 5 Eylül 1929, s. 3. 86 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, Matbaa-i Amire, İstanbul, 1341, s. 86. 87 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 86- 87. 88 Maarif Vekâleti 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, Devlet Matbaası, İstanbul, 1928, s.254. 1925-1926 öğretim yılına ait ihsaiyyat mecmuası ile 1923-1932 öğretim yılı maarif istatistiğinde erkek sanat okullarının öğrenci ve öğretmen sayıları farklılık gösterdiğinden doğru bir değerlendirme yapılamamıştır. 24 189 olmuştur.89 1926-1927 öğretim yılında ise özel idarelere bağlı okul sayısı 8’e düşerken, bu okullarda toplam 935 öğrenci mevcuttur. Sınav aşamasında toplam 189 öğrencinin 162’si diploma alarak mezun olmuştur.90 Söz konusu yılda bu okullarda görevli 81 erkek öğretmenin 76’sı asıl, 2’si vekil, 3’ü münhaldir.91 1927 yılında öğretim süreleri ve programları birbirinden farklılık gösteren sanat okulları ilkokula dayalı beş yıllık birer meslek okuluna çevrilmiştir. Bu şkilde okulların Maarif Vekâletince (Milli Eğitim Bakanlığı) hazırlanan öğretim programları uygulanmaya başlanmış ve doğal olarak okullar arasında birlik sağlanmıştır.92 89 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.254-255. 90 T. C. Maarif Vekâleti 1926-1927 İstatistik Yıllığı, C:4, Devlet Matbaası, 1929, s.182. 1926-1927 öğretim yılı istatistik yıllığı sanat okullarının öğretmen ve öğrenci sayıları ile 1923-1932 maarif istatistiği sanat okullarının sayıları birbirinden farklılık gösterdiğinden doğru bir değerlendirme yapılamamıştır. 91 1926-1927 İstatistik Yıllığı, s.180. 92 Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim Orta Dereceli Okullar, s. 50. İlkokula dayalı bütün halinde beş yıllık öğrenim süresi olan okulların ara sınıflarından ayrılarak çalışacak olanların durumunu ıslah etmek ve pratik işçileri kısa sürede iş sahasına hazırlamak için sanat okulları iki kısma ayrılmıştır. Bkz. Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim Orta Dereceli Okullar, s. 50. Erkek Sanat Okullarından beş yıllık öğrenim programı uygulayanlara Erkek Sanat Enstitüsü, üç yıllık öğrenim programını uygulayanlara Orta Erkek Sanat Okulu denilmektedir. Ülkenin coğrafi ve ekonomik yapısı göz önüne alındığında büyük il merkezlerinde ve endüstriyel bakımdan önemli büyük şehir ve kasabalarda Erkek Sanat Enstitüleri, küçük şehir ve kasabalarda Orta Erkek Sanat Okulları açılmaktadır. Her iki çeşit sanat okullarında öğretim programları ve öğrencilerin sınıflara dağıtımında öğrencilerin yarısının mesleki ve genel teorik dersleri işlerken diğer yarısının atölyelerde ameli ve pratik olarak kendi şubesiyle ilgili gerekli donanımı kazanmalarının sağlanması düzenin mükemmel şekilde işlediğini göstermektedir. Bkz. Sabri Oran, Erkek Orta Sanat Okulları ve Erkek Sanat Enstitüleri, s. 10-11. 1941-1942 öğretim yılından itibaren iki devreye ayrılan sanat okullarının orta kısımları 1960 yılından sonra klasik ortaokul müfredat programını uygulamıştır. Orta kısımlarına ilkokul mezunları, enstitü kısımlarına orta sanatları bitiren ve klasik ortaokul mezunları kabul edilmektedir. 1960 yılına kadar klasik ortaokullardan gelenler için özel sınıflar mevcutken orta sanatlar klasik ortaokul müfredat programını uygulamaya başlayınca özel sınıflar asıl sınıflarla birleştirilmiştir. Bkz. Milli Eğitim Hareketleri 1927- 1966, s. 19. 25 Tablo 2.3. Milli Eğitim Bakanlığı’ na Bağlanan Erkek Sanat Okullarının 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Sınıflara Göre Öğrenci Dağılımı ve Başarı Durumları93 Öğrenci sayısı Öğretim şekli Yatılı Seneler Okullar 1927-1928 25 23 34 - - 82 9 23 50 - 1928-1929 36 27 16 31 - 110 8 5 97 - 1929-1930 41 25 22 13 30 131 9 - 122 30 1930-1931 39 39 22 16 29 145 - - 145 25 1931-1932 65 52 36 28 16 197 18 2 177 16 1932-1933 50 48 27 34 30 189 15 - 174 30 1927-1928 - - - - - - - - - - 1928-1929 - - - - - - - - - - 1929-1930 - - - - - - - - - - 1930-1931 - - - - - - - - - - 1931-1932 - - - - - - - - - - 1932-1933 40 43 - - - 73 - 73 - 1927-1928 47 - 18 52 - 117 23 8 86 - 1928-1929 72 34 20 - - 126 11 8 107 - 1929-1930 41 65 32 - - 138 3 - 135 - 1930-1931 52 44 34 19 - 149 - - 149 - 1931-1932 47 42 38 30 29 186 - - 186 28 1932-1933 47 39 41 30 33 190 1 - 189 31 1927-1928 74 - 37 51 40 202 18 40 144 29 1928-1929 69 57 34 51 - 211 8 55 148 - 1929-1930 56 59 53 30 - 198 3 - 195 - 1930-1931 60 56 42 42 - 200 6 39 155 - 1931-1932 92 51 45 36 45 269 10 38 221 38 1932-1933 68 66 48 39 28 249 12 18 219 34 1927-1928 34 33 45 58 43 213 20 94 99 38 1928-1929 75 22 25 47 34 203 29 77 97 34 1929-1930 120 40 18 19 41 238 9 - 229 41 1930-1931 95 68 25 20 15 223 17 63 143 15 1931-1932 61 79 42 24 19 225 25 38 162 15 1932-1933 50 55 63 33 24 225 20 16 189 23 1927-1928 89 - 43 27 10 169 11 9 149 10 1928-1929 26 36 14 27 17 120 9 13 98 17 1929-1930 67 24 33 13 27 164 21 - 143 24 1930-1931 68 45 17 28 6 164 32 29 103 6 93 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 57-58; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 228, 230-231. 26 Bursa Erkek İzmir Erkek İstanbul Erkek Aydın Erkek Ankara İnşaat Ankara Erkek Sanat Okulu Sanat Okulu Sanat Okulu Sanat Okulu Usta Okulu Sanat Okulu Sınıf 1 Sınıf 2 Sınıf 3 Sınıf 4 Sınıf 5 Toplam Gündüz Ücretli Ücretsiz Mezun Tablo 2.3. (devam) 1931-1932 53 43 37 10 34 177 23 19 135 30 1932-1933 53 45 44 30 7 179 24 11 144 7 1927-1928 29 - - - 21 50 1 - 49 14 1928-1929 64 - - - - 64 - - 64 - 1929-1930 27 58 - - - 85 - - 85 - 1930-1931 22 - 24 51 - 97 - - 97 - 1931-1932 24 - 18 34 - 76 - - 76 - 1932-1933 - 26 30 19 - 75 - - 75 - 1927-1928 19 19 23 17 - 78 4 74 - 1928-1929 23 18 13 21 - 75 4 71 - 1929-1930 15 12 15 15 13 70 - 70 12 1930-1931 23 17 7 13 16 76 - 76 16 1931-1932 19 24 8 7 12 70 - 70 12 1932-1933 8 7 35 20 22 92 2 - 90 18 1927-1928 47 - 30 24 30 131 32 16 83 30 1928-1929 47 34 5 27 20 133 50 21 62 20 1929-1930 49 50 20 5 25 149 72 - 77 25 1930-1931 46 32 31 20 5 134 65 15 54 5 1931-1932 31 36 29 30 14 140 60 3 77 14 1932-1933 43 31 31 20 29 154 47 2 105 15 1927-1928 22 16 - - - 38 - 21 17 - 1928-1929 27 24 13 - - 64 2 1 61 - 1929-1930 45 27 12 23 - 107 6 - 101 - 1930-1931 - 39 25 22 12 98 - - 98 12 1931-1932 41 - 39 23 - 103 10 1 92 - 1932-1933 39 37 - 34 27 137 13 4 120 25 Tablodaki istatistiki verilere bakıldığında 1927-1928 öğretim yılında Türkiye’de Ankara, Aydın, İstanbul, İzmir, Bursa, Diyarbakır, Edirne, Kastamonu, Konya illerinde olmak üzere toplam 9 erkek sanat okulu mevcut olup, buralarda 1080 öğrenci öğretim görmekteydi.94 Öğrencilerin 931’i yani %86.2’lik oranı yatılı iken, 149’u gündüzlü olarak öğrenimine devam etmiştir.95 Söz konusu yılda İzmir Erkek Sanat Okulu 213 öğrenci ile en yüksek, Edirne Erkek Sanat Okulu 38 öğrenci ile en az kapasiteli sanat okulu olmuştur. O yıl okullardan 135 öğrenci mezun olmuştur. Bir sonraki eğitim yılında bu sanat okullarında 1125 öğrenci öğretim görürken, mezun öğrenci sayısı bir önceki yıla göre azalmış, istatistiklere 71 olarak yansımıştır. 94 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 57; Milli Eğitim Hareketleri 1927-1966, s. 36, 42. 95 Rakam, Grafik ve Şemalarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, İnsangücü Eğitimi Genel Müdürlüğü Yayınları, İstanbul 1965, s. 77. 27 Edirne Erkek Konya Erkek Kastamonu Erkek Diyarbakır Erkek Sanat Okulu Sanat Okulu Sanat Okulu Sanat Okulu 1929-1930 öğretim yılında ise erkek sanat okullarında 1280 öğrenci öğretim görürken, 132 öğrencinin mezun olması sayılarda bir önceki yıla göre artış olduğunu göstermektedir.96 1930-1931 öğretim yılına gelindiğinde okul ve öğrenci sayılarında önemli değişiklik yok iken, mezun öğrencilerin sayısında (79) bir düşüş görülmüştür. 1931-1932 öğretim yılında bu okullardaki öğrenci sayısı 1443, mezun olan öğrenci sayısı 153 olması bu süreçte okullara yönelik ilgiyi arttırmaya yönelik alınan karar ve uygulamaların olumlu etkilerini göstermektedir. Bir sonraki eğitim öğretim yılında mevcut erkek sanat okullarına 73 öğreci ile eğitime başlayan Ankara İnşaat Okulunun katılımı ile toplam okul adedi 9’a yükselmiştir. 1932-1933 Öğretim yılında erkek sanat okullarındaki öğrenci sayısı 1563 olurken, yıl sonunda 183 öğrenci mezun olmuştur.97 Tablo 2.4. 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Erkek Sanat Okullarının Öğretmen Sayılarına ve Öğretmenlerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı98 Öğretmenlerin Eğitim Durumları Yılları 1927-1928 3 10 31 - 6 2 15 133 200 1928-1929 5 6 16 12 6 5 8 93 151 1929-1930 9 10 30 11 8 47 12 50 177 1930-1931 14 21 30 12 9 43 15 55 199 1931-1932 2 24 28 17 8 49 2 52 182 1932-1933 4 17 23 13 9 14 45 33 158 Tablodaki erkek sanat okullarında görev alan öğretmenler ve menşeleri incelendiğinde toplam dağılımlarda dalgalanmalar görülmektedir. 1927-1928 öğretim yılında erkek sanat okullarında 200 öğretmen görev alırken, 1928-1929 öğretim yılında bu sayı hızla düşerek 151 olmuştur. Diğer okullardan mezun olanların sayıları yüksek, Türk ve Avrupa yüksek okullarından mezun öğretmen sayısı düşükken, en belirgin dalgalanmaların öğretmen okullarından mezun olan öğremenlerde olduğu görülmektedir. 96 TTKB Kararı, S. 156, 25.10.1930. 97 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 230. 98 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 90; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 237. 28 Türk - Yabancı Yabancı Yüksek Türk Yüksek Üniversite Lise Orta Öğretmen Okul. Diğer Okullar Toplam 2.5.2. Kız Orta Sanat Okulları ve Enstitüleri İlk kız sanat okulu “Islahhane” adıyla 1864 yılında Osmanlı Devleti’nin sınırları dâhilindeki Rusçuk’ta açılmıştır. Balkanlardaki Türk ordusunun giyim ihtiyacı için Tuna Valisi Mithat Paşa Rusçuk’ta dokuma fabrikası kurarak, fabrikalarda istihdam edilmek üzere öksüz çocukları toplayıp ilk kız ıslahhanesini böylelikle kurmuştur.99 Kuruluşundan kısa süre içerisinde kapanacak olan kurum yerine100 1869 yılında Tophane-i Amire idaresinde İstanbul Yedikule’deki fabrikalarda istihdam edilmek ve askeri birliklere sargı bezi dikerek elbise, çamaşır üretmek üzere ikinci kez Kız Sanayi Okulu açılmıştır.101 1886 yılında bu okullar Maarif Nezaretine devredilmiştir.102 Kız öğrencilere okuma-yazma öğretme ve kendi gereksinimlerini karşılayacak sanatları göstermek için Maarif Nezareti tarafından program hazırlanarak İstanbul’da 1878’de Üsküdar, 1879’da Aksaray ve Cağaloğlu’nda ilk ikisi yatısız, üçüncüsü yatılı kız sanayi okulu açılır. Tophane-i Amire ’ye bağlı Yedikule kız sanayi okulu öğrencileri sözü geçen kız sanayi okullarına dağıtılır.103 1898 yılında Cağaoğlu kız sanayi okulunda 180, Aksaray kız sanayi okulunda 156 öğrenci mevcuttur. 1879 yılında İstanbul’da Selçuk kız sanayi okulu adında bir okul daha açıldığını görmekteyiz. Avrupa’dan esinlenerek 1912 yılında farklı yerlerdeki okullar tek bir isim altında birleştirerek İstanbul kız sanayi okulu kurulmuş, kapatılan okulların bazıları 1913 yılında teknik okullara çevrilmiştir.104 Buna karşılık İstanbul’daki iki “Kız Sanayi Mektebi” nin Cumhuriyet devrine kadar öğretim faaliyetlerine devam ettiğini, 1923 yılında “Kız Sanat Okulu”, 1927 yılında “Kız Enstitüleri” ne çevrildiklerini görmekteyiz.105 Beş sınıflı ilkokul mezunlarının alındığı enstitülere kayıt yaptıracak öğrenciler fazla olduğunda müsabaka sınavları yapılmaktadır. Enstitü talimatnamesi hazırlanmadığından kabul sınavlarında ortaokullar talimatnamesi hükümleri çerçevesinde hareket edilmektedir.106 99 Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, Orta Dereceli Okullar, s. 140. 100 Elif Ekin Akşit, Kızların Sessizliği, Kız Enstitülerinin Uzun Tarihi, İletişim Yayınları, 3. bsk., İstanbul 2015, s. 92. 101 Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. I-II, Eser Matbaası, İstanbul 1977, s. 686. 102 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 269. 103 Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim Orta Dereceli Okullar, s. 140-141. Ayrıca bkz. Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. I-II, s. 686-687. 104 Elif Ekin Akşit, Kızların Sessizliği, Kız Enstitülerinin Uzun Tarihi, s. 93. 105 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 269. 106 Vakit, “Mekteplere nasıl girilir?”, 5 Eylül 1929, s. 3. 29 1923-1924 öğretim yılında Üsküdar, Bolu, Selçuk Hatun kız sanayi lisesinde toplam 592 öğrenci öğretim görmüştür. Bu okullarda 1’i memur olmak üzere 72 asıl, 10 vekil öğretmen görev yapmıştır.107 1924-1925 öğretim yılında Üsküdar, Bolu, Selçuk Hatun ve Erzurum kız sanayi okullarının ilk sınıflar öğrencisi gündüzlü 366, ikinci sınıflar öğrencisi gündüzlü ücretsiz 196, ücretli 55 olmak üzere toplam 617’dir. Memurlar 12, iptidai muallimler 19, tali muallimler 67’dir. Memur ve muallimler asıl 83, vekil 15’dir.108 1925-1926 ders senesi İhsaiyyât Mecmuasında bu tip okullar kız orta okulları içerisinde verilmiştir. Çünkü Ergin’e göre 1920 yılında İstanbul Vilayeti Tedrisat-ı İptidaiye Meclisi ilköğrenim vergisinin orta dereceli okula ayrılmasını doğru bulmadığı için vilayet okulunun kapatılmasına karar vermiştir. Ancak ülkenin sanat öğretimine hizmet eden okulun kapatılmaması için okul müdürü ve öğretim kurulunun eğitim nezdinde yaptığı sürekli görüşmeler sonucu “Üsküdar İnas Sultanisi” adıyla sanayi teşkilatını koruyarak bakanlığa bağlı şekilde ilk kısmı tekrar kurulmuştur. 1926-1927 öğretim yılında 6. ve 7. sınıflarda orta okul programlarının uygulanmasıyla okulun orta okul düzeyinde olması amaçlanmıştır. Sanat Okuluna muvakkaten bırakılan 8. ve 9. sınıflarda her sene bir sınıftan kaldırılmak üzere iki sene sonra tamamıyla kapatılacak ve Üsküdar Kız Sanayi Okulu yerine “Üsküdar Orta Okulu” kurulacaktır. Ancak ikinci senesinde 6.ıncı sınıftan itibaren sanat sınıfları tekrar oluşturulacaktır. Cumhuriyet yönetimi bu okullara büyük önem verdiğinden dolayı Belçika ve Fransa’dan getirdiği eğitim uzmanları getirterek sınıfların sayısını beşe çıkartmıştır. Bir binada iki okul aynı zamanda ve aynı idare altında öğrenimine devam ederek Üsküdar Orta Okulu üç sene mezun verdikten sonra 1929-1930 öğretim yılı sonunda tamamen lağvedilmiştir.109 1925-1926 öğretim yılında Üsküdar kız orta okulunda 193, Selçuk Hatun kız orta okulunda ise 245 olmak üzere toplam 438 öğrenci öğretim görmüştür.110 Sınav öncesi mevcut 227 öğrenciden 3’ü sınava katılamamıştır. Söz konusu sınavlarda diploma alan 29 öğrenciden 23’ü pekiyi derecesi ile mezun olmuştur.111 Görevli öğretmenin 107 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 40-41. 108 Maarif Vekaleti 1340-1341 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, Devlet Matbaası, 1927, İstanbul, s. 46-47. 109 Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. I-II, s. 690-691. 110 1925-1925 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 46-47. 111 1925-1926 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 48-49. 30 57’sinden 52’si asıl 5’i vekildir.112 1926-1927 istatistik yıllığına göre bir önceki yılda olduğu gibi bu tip okullar kız orta okulları içerisinde gösterilerek Selçuk Hatun ve Üsküdar kız ortaokulunda toplam 352 öğrenci öğretim görmüş ve 32 öğrenci mezun olmuştur.113 Tablo 2.5. Milli Eğitim Bakanlığı’na Bağlı Kız Sanat Okullarının 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Sınıflara Göre Öğrenci Dağılımı ve Mezunları114 Öğrenci sayısı Öğretim şekli Seneler Okullar Yatılı 1928-1929 28 - - - - 28 28 - - - 1929-1930 33 19 - - - 52 52 - - - 1930-1931 46 25 21 - - 92 92 - - - 1931-1932 72 30 14 17 - 133 133 - - - 1932-1933 129 56 27 25 19 256 236 20 - 19 1929-1930 31 19 - - - 50 50 - - - 1930-1931 34 30 16 - - 80 80 - - - 1931-1932 53 35 23 17 - 128 128 - - - 1932-1933 44 47 29 18 17 155 155 - 16 1927-1928 30 - 102 75 25 232 232 - - 22 1928-1929 98 35 63 9 31 236 236 - - 24 1929-1930 54 26 26 13 2 121 121 - - 1 1930-1931 39 27 19 18 11 114 114 - - 11 1931-1932 28 33 25 17 19 122 122 - - 19 1932-1933 33 18 22 27 16 116 116 - - ? 1927-1928 24 - 113 66 21 224 224 15 1928-1929 73 47 13 3 13 149 149 13 1929-1930 76 29 71 10 14 200 200 14 1930-1931 57 28 18 25 9 137 137 9 112 1925-1926 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 38-39. 113 1926-1927 İstatistik Yıllığı, s.27. 114 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 228, 232-233. 31 Üsküdar Kız Selçuk Kız Bursa Necatibey Ankara İsmetpaşa Sanat Okulu Sanat Okulu Kız Enstitüsü Kız Enstitüsü Sınıf 1 Sınıf 2 Sınıf 3 Sınıf 4 Sınıf 5 Toplam Gündüzlü Ücretli Ücretsiz Mezun Tablo 2.5. (devam) 1931-1932 31 36 17 26 20 130 130 20 1932-1933 33 18 22 27 16 146 146 - - ?115 1928-1929 - - - - - - - - - - 1929-1930 - - - - - - - - - - 1930-1931 - - - - - - - - - - 1931-1932 - - - - - - - - - - 1932-1933 41 13 2 - - 56 56 - - - Tablodaki verilere göre 1928-1929 ders yılında önceki yıllardan farklı olarak Selçuk ve Üsküdar kız sanat okullarının yanı sıra Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsü 28 öğrenci ile öğretime başlamıştır.116 Söz konusu yılda öğrenci sayısı toplamda önceki yıla göre düşüş göstererek 413 olurken, bir önceki yılda olduğu gibi 37 öğrenci mezun olmuştur.117 1929-1930 öğretim yılında Bursa Necatibey Kız Enstitüsü de faaliyete başlayarak kız sanat okullarının sayısı 4’e çıkarken, öğrenci sayısı 423, mezun sayısı 15 olmuştur.118 1930-31 öğretim yılında bu 4 sanat okulu ve kız enstitülerinde bir önceki yılda olduğu gibi 423 öğrenci öğrenim görmüş, 20 öğrenci mezun olmuştur. 119 1931-1932 öğretim yılında öğrenci sayısı önceki yıllara göre artış kaydederek 513 olurken 39 öğrenci mezun olmuştur.120 1932-33 ders yılında resmi kız sanat okullarına İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsü de eklenerek okul sayısının 5, öğrenci sayısının 729 olduğu görülmüştür.121 Yüksek ve Mesleki Öğretim Genel Müdürlüğünce 1.5.1932 tarihli ve 451 sayılı yazı ile Üsküdar ve Selçukhatun kız sanat okullarının son sınıflarında mezuniyet sınavları 1931-1932 öğretim yılına özgü olmak üzere sözlü olarak yapılmış ve sınavlar şu dersler üzerinden yürütülmüştür: Türkçe, Riyaziye, Yabancı 115 1932-1933 Maarif İstatistiğinde İstanbul’da bir erkek, iki kız, iki karma sanat okulundan ikisi kız öğrencilere ait olduğundan mezun sayısı İstanbul’daki iki sanat okulunda toplam 56 olarak gösterilmiştir. 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 228. 116 Ayten Sezer Arığ, “ Ankara’da Modanın Öncüsü Bir Okul: İsmet Paşa Kız Enstitüsü”. CTAD, 7/14, 2011, s.7. 117 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58. 118 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58. 119 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58. 120 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58. 121 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 233. 32 İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsü dil, Genel ve mesleki resim, Ev idaresi ve aşçılık, Çocuk bakımı, Spesiyalite (dikiş, biçki, beyaz işler ve nakış, moda vb.)122 Tablo 2.6. 1927-1932 Öğreim Yılları Arası Kız Sanat Okullarındaki Öğretmenlerin Sayıları ve Öğretmenlerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı123 Öğretmenlerin Eğitim Durumu Yılları 1927-1928 - - - - - - - - - 1928-1929 1 - 5 6 - - 7 24 43 1929-1930 - 1 5 7 1 21 16 10 61 1930-1931 1 2 4 8 1 27 14 7 64 1931-1932 1 9 5 5 6 7 7 23 63 1932-1933 9 8 1 5 5 11 18 21 78 1927-1928 öğretim yılında kız sanat okullarında görevli öğretmen sayısı tespit edilememiştir. İstanbul mıntıkası maarif eminliğinin 335? numaralı ve 22.11.1927 tarihli teklifi üzerine Selçuk Hatun ve Üsküdar Okullarının vaziyeti incelenerek kadrolarda düzenleme ve eklemelerin yapılması gerekli görülmüştür.124 Tablo genel olarak incelendiğinde öğretmen sayılarının her geçen yıl yükselişe geçtiğini, diğer okullardan mezun öğretmenlerin yüksek, Türk ve yabancı yüksek okulları mezunlarının düşük olduğu görülmektedir. Kız sanat okullarının ilk üç öğretim yılına ait müfredatı diğer ortaöğretim kurumlarında olduğu gibi genel kültür dersleri oluşturmaktadır. Son iki öğretim yılında ise ev idaresi, nakış ve beyaz iş, biçki-dikiş ile moda ihtisası öğretilen meslek derslerini içermektedir.125 Ortaokul mezunu meslek dersleri alacak öğrenciler 4. ve 5.sınıflara, liseden gelenler geldikleri sınıfa denk sınıflara kayıt edilmiştir. Böylelikle meslek dersleri alan bu öğrencilere iki yıllık öğrenimleri sonrası “Enstitü Diploması” 122 TTKB Kararı, S. 78, 23.5.1932. 123 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 90; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 237. 124 Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi (CDA), 75-372-8, 00.00.0000-12.12.1927. 125 Ayten Sezer Arığ, “Ankara’da Modanın Öncüsü Bir Okul: İsmet Paşa Kız Enstitüsü”, s. 7. 33 Türk - Yabancı Yabancı Yüksek Türk Yüksek Üniversite Lise Orta Öğretmen Ok. Diğer Okullar Toplam verilmiştir.126 Enstitülerde okutulan dersler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Derslerin sınıflara göre dağılımı 1928’de Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsü olarak eğitim okuldan alınmıştır: Tablo 2.7. Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsünde Uygulanması Önerilen Haftalık Ders Programı127 Sınıf Sınıf Sınıf Sınıf Sınıf Genel Dersler I II III IV V Türkçe 5 3 3 3 3 Vatani ve kanuni bilgiler - - - 2 - Tarih 2 1 1 - - Coğrafya 2 1 1 - - Tabii ilimler bilgileri 3 - - - - Fiziki ilimler bilgileri - 3 - - - Teşrih ve Fizyoloji - 1 - - - Hıfzıssıhha ve ev idaresine dair - - 1 1 - ilmi uygulama Sanat usulü defterisi - - - - 1 Riyaziye 4 2 1 1 1 Yabancı dil 5 4 4 4 3 Toplam 21 15 11 11 8 Mesleki dersler I II III IV V Teknoloji - - 1 - - Resim ve kıyafet tarihi 4 3 3 3 2 Beyaz işleri 4 - - - - İşleme nakış 2 2 2 2128 2 Spesiyalite (biçki beyaz işleri - 10 13 15 24 moda işleme vb) Toplam 10 15 19 20 28 Ev işleri dersleri I II III IV V Aşçılık, çamaşır, tamir, ütü 5 4 4 4 - Spesiyalite dışında elişi - 2 2 - - Çocuk bakımı - - - 1 1 Toplam 5 6 6 5 1 Jimnastik 2 2 2 2 1 Müzik 1 1 1 1 1 Toplam 3 3 3 3 1 126 Turgut İleri, “Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Bağlamında Kız Enstitüleri’nin Türk Modernleşmesindeki Yeri ve Önemi”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 65, Güz-2019, s. 208. Çapadaki Selçuk kız sanayi okulundaki açılacak olan tatil kurslarına Türkiye’deki bütün kız liseleri ve sanat okullarının el işleri, dikiş, biçki, çamaşır işleri ve ev işleri öğretmenleri mesleki öğretim görecektir. Öğretmenlere Avrupa’nın asri müessesatında uygulanan son öğretim usulleri gösterilecek ve sınav sonrası ihtisas diploması verilecektir. Kurslar için Maarif Vekâletince Fransa’dan getirtilen biçki, moda ve mesleki resim öğretmenleri Mile Latien, Mile Fhilipp ve Mme Guilain Türkiye’ye gelmiştir. Ev işleri tedrisatı genel müfettişi Mme Boccart ve mesleki tedrisat genel müfettişi Mme Baitelet de tamir, mutfak, ütü temizlik ve moda, figürin, şapkacılık, işleme dersleri öğretecektir. Böylece Türk sanat ve orta okullarının öğretim yöntemlerinin tevhidi amaçlanmıştır. “Kız Sanat Muallimleri: Bu günden itibaren kursa devam edecekler”, Vakit, 1 Ağustos 1929, s. 1. 127 TTKB Kararı, S. 187, 28.11.1931. 128 Yanlış olarak 3 gösterilmiştir. 34 Tablo 2.7. (devam) Toplam I II III IV V Genel Dersler 21 15 11 11 8 Mesleki dersler 10 15 19 20 28 Evişi dersleri 5 6 6 5 1 Jimnastik ve müzik 3 3 3 3 2 Toplam 39 39 39 39 39 Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi kız enstitülerinin haftalık ders programlarında dersler genel kültür dersleri ve meslek dersleri olarak iki kısma ayrılmıştır. Genel kültür dersleri ortaokul ders programlarına benzer olmakla birlikte, öğrenciye günlük yaşamda gerekli olan konulara ağırlık verilmiştir. Meslek dersleri ise öğrencinin iyi bir anne ve ev kadını olabilmelerinin yanı sıra meslek sahibi olarak kendi işlerini yapabilecek güce sahip olmalarını sağlamaktır.129 Bu yıllarda kız enstitülerinden mezun olan öğrenciler ya atölye açarak bağımsız olarak çalışabilir, dikiş yurdu açabilir, ya da liseye ve güzel sanatlar akademisinin “tezyin” şubesine girebilirdi. Yine bunlar dışında tezin ikinci bölümünde istatistiki verilerini vereceğimiz Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsünde açılmış olan meslek öğretmen okuluna devam ederek ilk, orta ve sanat okullarına sanat öğretmeni olabilirlerdi.130 2.5.3. Karma Sanat Okulları Karma sanat okulları pek çok alanda bireylere iş ve yetenek kazandırmak amacıyla açılan okullardır. Bunlardan biri olan İzmir Sepetçilik ve Çiçekçilik Okulunda 1928-1929 öğretim yılında 24’ü kız 43 öğrenci öğretim görmüştür. Aynı okulda 1929-1930 öğretim yılında 45, 1930-1931 yılında 63, 1931-1932 öğretim yılında 59 öğrenci öğretim görmüştür.131 Karma okulların sınıf teşkilatı diğer okulların sınıf teşkilatına uymadığından maarif istatistiklerinde öğrenim süresi ile ilgili bilgi edinilememiştir. “Sepetçilik, Çiçekçilik ve Şapkacılık Kursu Talimatnamesi” nde öğrenim süresi her yarıyıl üç ay olmak üzere toplam dört yarıyıldı.132 129 Turgut İleri, “Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Bağlamında Kız Enstitüleri’nin Türk Modernleşmesindeki Yeri ve Önemi”, s. 209-210. 130 Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsü öğretmen kısmında iki yıl okuyanlar ortaokullarda sanat öğretmeni, üç yıl okuyanlar sanat okullarında sanat öğretmeni olurlar. Kurun, “Kız sanat okullarına nasıl girilir?”, 2 Temmuz 1937, s. 5. 131 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58. 132 Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi (CDA), 126-606-11, 00.00.0000, 21.04.1928. 35 Cumhuriyetin ilk yıllarında karma sanat okullarından biri olan Hattat Mektebi harf inkılâbı sonrası Arap harfleri terk edilince bir anlamı ve amacı kalmadığı düşünülerek lağvedilmiştir. Ancak Hattat Mektebi İstanbul Müzesine bağlı olduğundan müze müdürü Halil Ethem Eldem okulda Arap yazısı dışında bir kısım süsleme sanatların da öğretilmekte olduğunu belirterek, tamamen kaldırılmasının doğru olmadığı görüşünü savunmuştur. Nitekim bu görüş benimsenmiş olsa gerek, kısa süre sonra yeni bir kadro ile açılan Şark Tezyini Sanatlar Okulu’nda halı desenleri, tezhip, minyatür ve teclit gibi dersler gösterilmeye başlanmıştır. Okulun yönetimi bir süre sonra Güzel Sanatlar Akademisine verilmiş ve adı Türk Tezyini Sanatlar Okulu olarak değiştirilmiştir.133 İstanbul Şark Tezyini Sanat Okuluna yatısız ve paralı öğrenci kabul edilirken, herhangi diploma şartı aranmamıştır.134 1930-1931 yılında 4’ü kız 49 öğrenci öğretim görmüş, bir sonraki yıl öğrenci sayısı ciddi biçimde düşerek 17 olmuştur.135 Sınav usulünün olmadığı Şark Tezyini Sanatlar Okulunda 1932-1933 öğretim yılında 8’i kız 28 öğrenci öğretim görürken 6 erkek öğretmen görev yapmıştır.136 1929 yılında İstanbul’da Terzi Okulu terzi ve makastar yetiştirmek amacıyla açılmıştır. Okulda biçki ve dikiş olmak üzere iki kısım vardı. Dikiş kısmının öğrenim süresi üç yıldır ve beş yıllık ilkokul mezunları kabul edilmekteydi. Biçki kısmına ise dikiş kısmından mezun olanlar, dikiş kısmındaki ameli derslerden yapılacak olan sınavlarda başarılı olanlar, genel kayıt-kabul şartlarını taşımak şartıyla hariçten isteyenler kabul edilirdi. Öğrenim süresi bir yıl olan bu kısımda öğretim programı genel, teknik ve ameli dersleri içermekteydi.137 1929-1930 öğretim yılında 44, 1930- 1931 öğretim yılında 81, 1931-1932 öğretim yılında 98 öğrencisi olan okulun, görüldüğü üzere öğrenci sayısı her geçen yıl artmıştır. 1923-1932 Maarif istatistiğinde karma okulların sınıf teşkilatı diğer okulların sınıf teşkilatına uymadığından mezun öğrenci sayıları hakkında bilgi edinilememiştir. Ergin’in Türkiye Maarif Tarihi adlı kitabına göre 1930-1931 öğretim yılında okulun ilk mezunları 8 öğrencidir.138 1932-1933 öğretim yılında İstanbul Muhtelit Terzi 133 Osman Ergin, Türkiye Maarif Tarihi, C.V, s. 2138-2139. 134 Vakit “Şark Tezyini Sanatlar Mektebi Müdürlüğünden”, 13.09.1931, s. 7. 135 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 58 136 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 233, 237. 137 Osman Ergin, Türkiye Maarif Tarihi, C.V, s. 2103. 138 Osman Ergin, Türkiye Maarif Tarihi, C.V, s. 2144. 36 Okulu’nda 64’ü kız 104 öğrenci öğretim görürken, 7 erkek öğretmen görev yapmıştır. Sınav sonrası 82 öğrenci doğrudan, 12 öğrenci ikmalle sınıf geçmiştir.139 2.5.4. Ticaret Okulları Cumhuriyet’in ilk yıllarında mesleki ve teknik eğitim okulları ticaret, bankacılık, sigortacılık ve nakliyatçılık gibi iktisadi alanlara eleman yetiştirmek üzere iki kademeli olarak açmıştır. Bu okullar birbirinin devamı niteliğinde olmak üzere alt kademeye “orta ticaret okulu”, üst kademeye “ticaret lisesi” denilmiştir. Banka ve ticarethanelere memur ya da küçük ticarethane muhasebesini kuracak elemanları yetiştiren orta ticaret okullarının öğrenim süresi ilkokul üzerine üç yıldı. Ticaret lisesinin öğrenim süresi ise orta ticaret okulu ve ortaokul üzerine üç yıldı. Bu tür liseler yüksek meslek öğretimine öğrenci hazırlamanın yanında özel girişimci olmak isteyenlere iktisadî işletme, banka ve ticarî kurumlarda iş yapabilecek genel ve meslekî bilgiler kazandırmaktaydı. Cumhuriyet devrine mesleki ve teknik öğretimin diğer sahalarında olduğu gibi ticaret ve iktisadî faaliyetler üzerine öğretim yapan esaslı bir kurumun aktarılmadığını görmekteyiz. 1924 yılında üç sınıflı idadi derecesinde İzmir’de “Lisan ve Ticaret Mektebi”, özel idare bütçelerinden masraflarının tamamı karşılanan Samsun’da “İstiklal İlk Ticaret Mektebi”140 adıyla vilayet tarafından açılan iki okul mevcuttu. İktisat Vekâleti tarafından 1924-1925 öğretim yılında Ankara ve Adana illerinde “Ameli İlk Ticaret Mektebi” unvanlı iki okul, Trabzon’da “Yüksek Ticaret Mektebi”141 unvanında ameli ve birinci kısmı olan 139 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 233, 237. 140 İmparatorluktan Cumhuriyet’e devredilen bu okulun 1923 yılından itibaren müdürü Abdurrahman Raşid Bey, müdür yardımcısı Şakir Efendi’dir. Özel idareye bağlı okul 1924’te İstiklal İlk Ticaret Mektebi olarak değiştirilmiş, ertesi yıl ilk kısmı bitirenler için 15 öğrencili orta kısım açılmıştır. 1926- 1927 öğretim yılında Maarif Vekaletine devredilen okul ilk kısımdan ayrılarak İstiklâl Muhtelit Ticaret Mektebi, 1927-1928 ders yılında ise Erkek Orta Mektebi’nin bulunduğu binanın alt katına taşınmıştır.Ayrıntılı bilgi için bkz. Önder Duman, “Samsun’da Eğitim (1923-1950)”, Gelenekten Moderniteye Samsun, Ed: Osman Köse, Samsun 2014, s. 89. 141 31 Mayıs 1927 tarihli okul müdürünün Maarif Vekâletine sunduğu rapor Trabzon Ticaret Okulu’nun kuruluş tarihini açıklaması bakımından kaynak niteliğindedir. Söz konusu rapor okul İktisat Vekâletinden Maarif Vekâletine devredilme kararı sonrası Maarif Vekâleti Yüksek Tedrisat Dairesinin 17 Mayıs 1927 tarihli yazısına cevaben yazılmıştır. 1924 yılında ikisi Kısm-ı Ameli ve üçü Kısm-ı Evvel olarak beş sınıflı açılmıştır. Kısm-ı Ameli’ye ilk mektep mezunları, Kısm-ı Evvel’e lise birinci devre mezunları alınmıştır. Okul idaresi bir senelik tecrübenin ardından mesleki öğretimi daha verimli geçirebilmek adına Kısm-ı Amelide ihzari sınıf açılarak üç sınıfa yükseltimesine karar vererek Ticaret Bakanlığına bildirmiştir. 19 Ağustos 1925 tarihinde Ticaret Bakanının kabul kararı sonrası ihzari sınıfta eklenerek sınıf sayısı altı olmuştur. Anadolu’nun çeşitli illerinde iki sınıflı ameli (orta) beş ticaret mektebi açolınca Trabzon Ticaret Mektebinin üç sınıflı Kısm-ı Evvel’i diğer mekteplerle birlik bütünlük sağlama adına 21 Nisan 1925 tarihinde lağvedildi. Raporda belirtildiği üzere Trabzon Ticaret Mektebi İstanbul Ticaret Mekteb-i Alisinden sonra ilk defa açılan altı sınıflı bir okul olduğundan Trabzon ve çevresinde rağbet edilmiştir. 1926-1927 öğretim yılında başvuran 78 öğrenciden 5’i dershane azlığı sebebiyle ihzari sınıfa kayıt yaptıramamıştır. Geriye kalan 73 37 okul kurulmuştur. Bu okuldaki “kısmı evvel” in öğretim süresi ortaokul üzerine üç yıldı. Bu kısım lağvedilerek kurum “ameli ticaret okulu” adını almıştır. İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Okulu içinde üç sınıflı ameli kısım öğrenim süresi ilkokul üzerine iki yıllık orta ticaret okulu haline çevrilmiştir.142 1927 yılında Milli Eğitim Bakanlığı bünyesine alınan orta ticaret okullarının öğrenim süresi dört yıl olarak düzenlenmiştir. Bu yılda ticaret okulları programları birleştirilmiş, yeni okullar açılmış ve genel liseler içerisinde ticaret öğrenimi veren yeni bölümler kurulmuştur.143 Meslek okullarının öğrenime devam süresinin ortaokullar gibi uzatılması ve sınav zamanlarının tayini hakkında Yüksek Öğretim Dairesinin 28.5.1929 tarih ve 2145 sayılı yazısı sonrası ticaret okulları ve kız enstitülerinde öğrenime haziran sonuna kadar, mezuniyet sınavına tabi sınıf derslerinin 25 Haziran’a kadar devam ettirilmesine karar verilmiştir. Bun göre beş günlük bir tatil sonrası mezuniyet sınavları temmuz ayının ilk on günü içerisinde yapılacaktır. Ticaret okullarında ortaokullar talimatnamesinin sınavlar hakkındaki hükmüne göre yapılacak yazılı mezuniyet sınav grupları şu şekildedir: Hesabı Ticari, Genel Hendese ve Uygulaması, Vesaiki Ticariye (Hesap tutma, defter tutma, muamelat-ı ticariye ve Banka), Ticari ve Sınai Tarih ve Coğrafya, Emtiai Ticariye.144 Yüksek Öğrenim Dairesinin 31.12.1929 tarihli derkenarı üzerine sanat okullarında olduğu gibi ticaret okulları da ilköğrenime dayalı mesleki ve ihtisas öğrenimiyle birlikte orta derecede genel bilgi veren kurumlardır. Bu cümleden olarak sanat ve ticaret okulları ikinci derecede orta ihtisas okulu olarak kabul edilmiştir.145 öğrenciden 39’u ihzari sınıfa, 14’ü Kısm-ı Ameli birinci sınıfa, 20’si Kısm-ı Evvel birinci sınıfa kabul edilmiştir. 1926-1927 öğretim yılında öğrenim gören 144 öğrencinin sınıflara göre dağılımı şu şekildedir: İhzari sınıf 50, Kısm-ı Ameli birinci sınıf 43, Kısm-ı Ameli ikinci sınıf 22, Kısmı-ı Evvel birinci sınıf 19, Kısm-ı Evvel ikinci sınıf 4, Kısm-ı Evvel üçüncü sınıf 6 olarak gösterilmiştir. Mesut Çapa, “Trabzon Ticaret Mektebi (1924-1927)”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 12/ 12, 2012, s. 136- 138. 142 Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, Orta Dereceli Okullar, s. 167- 168. 143 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 290. 144 TTKB Kararı, S. 72, 9.6.1929. 145 TTKB Kararı, S. 2, 8.1.1930. 38 Tablo 2.8. Milli Eğitim Bakanlığı’na Bağlanan Ticaret Okullarının Sınıflara Göre Öğrenci Dağılımı ve Başarı Durumları146 Öğrenci Sayısı Toplam Mezun olanlar Seneler Sınıf Sınıf Sınıf Sınıf E K T E K T 1 2 3 4 1927-1928 20 18 7 23 68 - 68 18 - 18 1928-1929 42 17 11 11 72 9 81 5 2 7 1929-1930 69 33 8 10 98 22 120 3 1 4 1930-1931 77 42 19 8 119 27 146 5 - 5 1931-1932 62 53 20 12 127 20 147 9 1 10 1932-1933 28 38 33 16 96 19 115 11 2 13 1927-1928 64 16 - - 35 45 80 - - - 1928-1929 47 17 4 10 66 12 78 6 4 10 1929-1930 73 24 8 4 81 28 109 - - - 1930-1931 59 53 19 10 109 32 141 7 1 8 1931-1932 61 55 39 17 138 34 172 11 1 12 1932-1933 47 32 38 29 113 33 146 11 10 21 1927-1928 68 59 37 21 185 - 185 21 - 21 1928-1929 101 51 30 35 217 - 217 31 - 31 1929-1930 97 89 45 28 258 1 259 26 - 26 1930-1931 87 67 51 41 246 - 246 31 - 31 1931-1932 49 60 48 29 186 - 186 23 - 23 1932-1933 31 42 42 35 150 - 150 30 - 30 1927-1928 52 26 5 - 83 - 83 - - - 1928-1929 48 34 14 2 85 13 98 2 - 2 1929-1930 28 27 13 13 71 10 81 9 4 13 1930-1931 13 21 13 8 46 9 55 5 - 5 1931-1932 13 15 5 10 32 11 43 5 2 7 1932-1933 27 12 14 8 51 10 61 4 1 5 1927-1928 26 46 34 11 117 - 117 6 - 6 1928-1929 51 36 25 27 139 - 139 26 - 26 1929-1930 81 27 34 17 159 - 159 11 - 11 1930-1931 48 36 29 12 125 - 125 12 - 12 146 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 59; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 228, 234. 39 Trabzon Ticaret Samsun Ticaret İzmir Ticaret Ankara Ticaret Adana Ticaret Okullar Tablo 2.8. (devam) 1931-1932 36 34 27 23 120 - 120 15 - 15 1932-1933 12 24 29 25 90 - 90 25 - 25 1927-1928 230 165 83 55 488 45 533 45 - 45 1928-1929 289 155 84 85 579 34 613 70 6 76 1929-1930 348 200 108 72 667 61 728 49 5 54 1930-1931 284 219 131 79 645 68 713 60 1 61 1931-1932 221 217 139 91 603 65 668 63 4 67 1932-1933 145 148 156 113 500 62 562 81 13 94 1927-1928 17 - 24 - 41 - 41 24 - 24 1928-1929 21 - 16 - 37 - 37 16 - 16 1929-1930 16 - 22 - 38 - 38 22 - 22 1930-1931 13 - 16 - 29 - 29 15 - 15 1931-1932 24 - 17 - 41 - 41 16 - 16 1932-1933 25 14 - - 42 - 42 84147 22 106 Tablodaki sayısal veriler incelendiğinde 1927-1928 eğitim-öğretim yılında Adana, Ankara, İzmir, Samsun ve Trabzon illerinde ticaret okulunda 45’i kız toplam 533 öğrenci öğretim görmüş, 45 erkek öğrenci mezun olmuştur. Galatasaray Lisesi ticaret kısmında 41 erkek öğrenci öğretim görürken 24’ünün mezun olduğu görülmektedir. 148 Okulları iller bazında incelediğimizde en yüksek öğrenci 185 ile İzmir Ticaret Okulu, en düşük öğrenci sayısının 68 ile Adana Ticaret Okulunda olduğu görülmektedir.149 1928-1929 eğitim-öğretim yılında kız öğrenci sayısında düşüş olmakla birlikte toplam öğrenci sayısı 613’tür. Mezun öğrenci sayısı bir önceki yıla göre artarak 6’sı kız 76 olmuştur. Söz konusu yılda 4’ü kadın olmak üzere 69 öğretmen görev yapmıştır. Galatasaray Lisesi ticaret kısmında 37 öğrenci öğretim görürken mezun öğrenci sayısı bir önceki yıla göre düşerek 16 olmuştur. 147 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1932-1933 Maarif İstatistiğinde diğer vekâletlere bağlı orta mektep ve ihtisas okulları bünyesinde yüksek iktisat ve ticaret mektebinin küçük ticaret ve lise kısımlarına yer verilmiştir. İki sınıflı yüksek ticaret kısmında 79, üç sınıflı ticaret lisesi kısmında 277 olmak öğrenci mevcuttur. Her iki kısımda genel toplamda 306 erkek 50 kız olmak üzere 356 öğretim görmüştür. Öğrenci ve mezunlar Galatasaray Lisesi ile yüksek iktisat ve ticaret mekteplerinin orta ve lise kısımları, biri Türk diğeri yabancı olmak üzere üç hususi lisenin orta ticaret kısmı ve ticaret liseleri kısmına aittir. 148 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 59. 149 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 90. 40 Galatasaray Lisesi Toplam Ticaret Kısmı 1929-1930 öğretim yılında ise ticaret okullarının öğrenci sayısı 61’i kız öğrenci olmak üzere 728’dir. Mezun olan öğrenci sayısı 5’i kız olmak üzere 54’dür. Görevli öğretmen sayısı ise 1’i kadın öğretmen olmak üzere 55’dir. 1930-1931 öğretim yılında 713 ile öğrenci sayısında önemli bir değişiklik olmadığı görülmektedir. Bu yılda 1’i kız olmak üzere 61 öğrenci mezun olmuştur. Öğrenci ve mezun sayıları açısından önceki yıllara göre durağan olan Galatasaray Lisesi ticaret kısmında 29 erkek öğrenci öğretim görürken, 15’i mezun olmuştur. Bu yıl alınan bir kararla Galatasaray Lisesi ticaret kısmı mezunlarına İstanbul Ticaret Okulu Ulum-ı Aliye-i Ticariye kurumuna kabul edilmelerinin yolu açılmıştır. Nitekim artık dört senelik birinci devre öğretimi üzerine kurulan ve öğrenim süresi 2 yıl olan Galatasaray Lisesi ticaret kısmından mezun olan öğrenciler kendi alanları dahilinde yükseköğrenimlerini tamamlama imkanına kavuşmuşlardır.150 1931-1932 öğretim yılında ticaret okullarında 65’i kız olmak üzere 668 öğrenci öğrenim görmüş, 4’ü kız 67 öğrenci mezun olmuş ve 1’i kadın olmak üzere 60 öğretmen görev yapmıştır.151 Galatasaray Lisesi Ticaret kısmında 41 öğrenci öğretim görürken 16 öğrenci mezun olmuştur.152 1932-1933 öğretim yılında maarif istatistiklerine göre İzmir, Trabzon illerindeki ticaret okulları erkek, Adana, Ankara, Samsun illerindeki ticaret okulları karma şekilde öğretim vermektedir. 1932-33 eğitim-öğretim yılında dört sınıflı erkek ticaret okulları ve muhtelit (karma) ticaret okullarının genelinde toplam 500 erkek, 62 kız öğrenci öğrenim görmüştür. Ticaret okullarında başarılı olan 421 öğrencinin 371’i erkek, 50’si kız öğrencidir.153 Söz konusu yılda iki sınıflı Galatasaray Lisesinin ticaret kısmında toplam 42 erkek öğrenci mevcuttur.154 1928-1933 yılları arasında bu okullarda görev yapan öğretmenlere dair derlenen rakamsal veriler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: 150 TTKB Kararı, S. 108, 27.7.1931. 151 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 90. 152 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 59. 153 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 234. 154 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 234. 41 Tablo 2.9. 1927-1932 Öğretim Yılları Arası Ticaret Okullarındaki Öğretmenlerin Sayıları ve Öğretmenlerin Eğitim Durumuna Göre Dağılımı155 Öğretmenlerin Eğitim Durumu Yıllar Toplam E K T 1927-1928 1 9 32 - - 1 5 17 65 - 65 1928-1929 3 12 23 11 - 7 4 9 65 4 69 1929-1930 - 9 16 9 2 6 5 8 54 1 55 1930-1931 - 6 28 8 - 6 4 8 60 - 60 1931-1932 - 5 32 9 2 2 - 10 59 1 59 1932-1933 - 4 33 7 3 - 1 7 52 1 53 2.5.5. İmam ve Hatip Okulları Türkiye’de tarihsel süreç bağlamında din eğitim-öğretimindeki önemli kilometre taşları 3 Mart 1924 tarihli ve 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 14 Haziran 1973 ile 1983 tarihli değişikliklerle yürürlükteki 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu’nun 32. Maddesi ve Anayasa’nın 24. maddesindeki hukuki temellerdir.156 İmam hatip okulları iki devreli olup, ilk dört senesi ilkokul mezunlarının alındığı ortaokul muadili, son üç senesi ise lise muadilidir. 1931-1932 öğretim yılına kadar ortaokullara bağlı sınıflar halinde öğretime devam etmiş, aşağıda istatistiklerde de görüleceği üzere söz konusu öğretim yılında kapatılmış, söz konusu okullar ancak 1951-1952 öğretim yılından itibaren öğrenci almaya başlamıştır.157 155 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 90; 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 237. 156 Halis Ayhan, “Cumhuriyet Döneminde Din Eğitimi”, Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Sempozyumu Bildirileri, 07-09 Aralık 2005, Haz: Murat Alper Parlak, AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2010, s. 345. 157 Milli Eğitimde 50 Yıl, 1923-1973, Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Yay. No: 691, Ankara 1973, s. 10. 42 Türk-Yabancı Yabancı Yüksek Türk Yüksek Üniversite Lise Orta Öğretmen Okul. Diğer Okullar Tablo 2.10. 1923-1932 Öğretim Yılları Arası İmam ve Hatip Okullarının Öğretmen ve Öğrenci Sayılarıyla Öğrencilerin Başarı Durumları158 Öğretmen Öğrenci Mezun Yıllar Okul E K T E K T E K T 1923-1924 29 - - - 2258 - 2258 - - - 1924-1925 26 302 - 302 1442 - 1442 127 - 127 1925-1926 20 244 - 244 1009 - 1009 165 - 165 1926-1927 2 41 - 41 278 - 278 121 - 121 1927-1928 2 42 - 42 222 - 222 91 - 91 1928-1929 2 35 - 35 159 - 159 41 - 41 1929-1930 2 35 - 35 141 - 141 67 - 67 1930-1931 - - - - 57 - 57 21 - 21 1931-1932 - - - - 10 - 10 10 - 10 1932-1933 - - - - - - - - - 1923-1924 eğitim-öğretim yılında 29 imam ve hatip okulunda 2258 öğrenci öğretim görmüştür.159 1924-1925 öğretim yılında dört sınıflı imam ve hatip okullarının öğrenci ve okul sayılarının düşüş gösterdiği ve 127 öğrencinin mezun olduğu görülmektedir.160 1925-1926 eğitim-öğretim yılında bu düşüş devam etmiş, 20 imam ve hatip okullarında 1.009 öğrenci öğretim görürken 244 öğretmen görev yapmış ve 165 mezun verilmiştir.161 1926-1927 eğitim-öğretim yılında imam ve hatip okullarının çoğunun kapatılarak sayısının 2’ye indirildiğini görmekteyiz. Bu yıl 278 öğrencinin 121’i mezun olabilmiştir.162 Bu öğretim yılında, lağvedilen imam ve hatip okulları öğrencilerinden ortaokul birinci sınıflarına kaydedilecek öğrencinin yaş sınırının 17, ileri yaşta olanların sınavla öğretmen okullarına nehari olarak devam etmeleri uygun görülmüştür.163 Ayrıca Vekâlet makamının onayı ile 30.7.1928 tarih ve 44 numaralı kararda yer alan esaslar dâhilinde İmam ve Hatip Okulları mezunları ortaokul mezuniyet sınavlarına katılarak başarılı oldukları takdirde liseye kabul edilecektir.164 1927-1928 eğitim-öğretim yılı ve sonraki yıllarda imam ve hatip okullarının sayılarının ciddi oranda azaldığını ve tamamen kapatıldığını görmekteyiz. 1931-1932 158 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 47-48. 159 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 47. İhsaiyyat mecmuasında sınava giren öğrenci sayısı yanlışlıkla 1822 olarak gösterilmiştir. 160 1340-1341 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 48. 161 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 58-59. 162 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 56. 163 Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, 1/9, 15.10.1926, s. 38-39. 164 TTKB Kararı, S. 74, 29.9.1928. 43 eğitim-öğretim yılında ülke genelinde okullarının tamamen kapatılarak, kalan 10 öğrencinin tamamının mezun olduğu görülmektedir. 2.6. Diğer Bakanlıklara Bağlı Meslek Okulları 2.6.1. Ziraat Bakanlığına Bağlı Ziraat, Orman ve Makinist Okulları Tarımsal eğitime büyük önem veren Atatürk, Türkiye İktisat Kongresinde “ali tahsil için bir ziraat mektebi” açılmasını kararlaştırmıştır. Ayrıca Kongre’de her sancakta, yakın köylerde açılacak yatılı okullarda ameli ve nazari ziraat derslerinin gösterilmesini, kışla ve askeri talimgâhlarda uygulamalı ve teorik ziraat eğitimi yapılmasını, köylülere ziraat yöntemlerini öğreten kitap ve dergilerin ücretsiz dağıtılması, ziraatla ilgili konferanslar verilerek köylünün bilgilendirilmesini kararlaştırarak, tarım eğitiminin toplumun geneline yayılması yönünde somut adımların atılmasını istemiştir. Daha öncesinde 1922 yılında 254 Sayılı Kanunla idaresi ve parasal desteği Ziraat Bankası’nca, eğitimi ve programı İktisat Vekâlet’ince yürütülen Orta Ziraat Okulları 12 yerde açılmıştı. Cumhuriyetle beraber tarımda makineleşme faaliyetlerini genişletmek üzere Ankara ve Adana’da öğretim süresi iki senelik ilkokul mezunu öğrencilerinin alındığı Ziraat Makinist Okulları açıldı.165 Bir çeşit çırak okulu durumunda olan okul, tarım makineleri üzerinde demircilik ve marangozluk öğretimi yapılmakta, okuldan mezun olanlar rahatlıkla serbest piyasada tarım alanında istihdam imkanı bulmaktaydı.166 5 Temmuz 1927 tarihli ve 1109 sayılı “Ziraat ve Baytar Enstitüleri ile Âli Mekteplerin Tesisine ve Ziraat Tedrisatının Islahına Ait Kanun” la Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü ve İstanbul Orman Mektebi açılarak, tarım öğretimi toplumun her katmanına ve her öğretim kademesine yayılması istenmiştir.167 Ziraat Enstitüleri Tesis ve Ziraat Redrisatı Islahı Hakkında 1/1119 Sayılı Kanun ile bu yeni okullardan şu üç işlevi yerine getirmesi beklenmekteydi: 1. Düzenli eğitim sonucu bilgili çiftçi yetiştirmek, 165 İbrahim İnci, “Atatürk’ün Direktif ve Tavsiyeleri Işığında Türk Tarımındaki Gelişmeler (1923- 1938)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 26/77, 2010, s. 364. Adı geçen makalede Ziraat Makinist Okulu öğrenim süresi üç yıl olarak ifade edilmiştir. 166 Nevzat Ayas, Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitimi, Kuruluşlar ve Tarihçeler, Milli Eğitim Basımevi, Ankara 1948, s. 641. 167 Mehmet Evsile, “Cumhuriyet Döneminde Ziraat ve Hayvancılık Alanında Meydana Gelen Gelişmeler (1923-1950)”, Kesit Akademi Dergisi, 4/14, 2018, s. 13. 44 2. Kısa süreli kurslarla ziraatın bir şubesi özelinde veya bazı çeşitli tarım ürünleri veya zirai sanat hakkında öğrencilik yapacak dereceden yaşları büyük olan tercihen genç kadınları eğitmek, 3. Zirai sinemalar, projeksiyonlar, tablolar ve diğer araçlarla bütün çiftçileri aydınlatarak doğru yolu göstermek. Bu dönemde bir diğer yenilik olarak mevcut orta ziraat okullarının aşamalı olarak kısa zaman içinde kapatılması yoluna gidilmiş ve bu şekilde bütçede 610.866 liralık bir tasarrufa gidilmiştir. Tasarruf edilen bu paranın ise şu işlerde harcanması planlanmıştır: • Uzak bölgeler yerine şehir kenarlarında uygun alanlarda bulunan okulları yeni yöntemle öğretime göre donatma ve düzeltme, yeni okul binaları inşa etme, • Yüksek ve orta dereceli okullar için öğretmenleri kademeli ayırarak her öğretmen dersine ait gelişimi görerek yüksek öğretim için Avrupa’ya gönderme, • Yüksek ve orta ziraat okulları için gerekli kitapları hazırlama, • Meslek kitaplarını Türkçeye çevirme, • Çiftçilerin bilgilendirilmesi için gerekli araç-gereç temin etme.168 Bu okullarda aşağıdaki tablolarda gösterilen dersler okutulmaktaydı: Tablo 2.11. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridelerinde Orta Ziraat Okullarında Okutulan Dersler169 Temel Dersler Meslek Dersleri 1. Hesap 16. Ziraatı umumiye ve hususiye 2. Hendese 17. Alatı ziraiye 3. Resmi hattı 18. Meyve ağaçları ziraatı 4. Mesaha 19. Orman ağaçları ziraatı 5. Fizik 20. Sebzecilik 6. Hadisatı cevviye 21. Bağcılık 7. Kimyayı madeni ve uzvi 22. Mevaşi 8. Jeoloji 23. Çiçekçilik 9. Nebatat 24. Böcekçilik 10. Hayvanat 25. Arıcılık 11. İktisadi milel 26. Sanayi-i ziraiye 12. Hıfzıssıhha 27. Tavukçuluk 13.Fransızca 28. İktisadi ve zirai muhasebe 14. Türkçe 29. Sütçülük 15. Türkiye coğrafyası 168 Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi(TBMMZC), Devre 2, C. 33, 19.6.1927, s. 251,253. 169 Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi(TBMMZC), Devre 2, C. 33, 19.06.1927, s. 260. 45 1923-1924 öğretim yılında toplamda 701 öğrenci öğrenim görürken, yıl sonunda ziraat sınıfından 50, makinist sınıfından 28 olmak üzere toplamda 78 öğrenci mezun olmuştur.170 11 bölge ziraat okulunda en yüksek öğrenci sayısı 116 ile Ankara’da, en düşük öğrenci yeni açıldığı için 24 öğrenci ile Erzincan’dadır.171 1924-1925 eğitim dönemindeki veriler elde edilememiş olmakla beraber, sonraki ikiyıl hem okul, hem öğrenci, hem de öğretmen sayısı artmıştır. 1926-1927 öğretim yılında ülkede 13 okulda 876 öğrenci ve 96 öğretmen bulunmaktaydı.172 1928 yılında tarım öğretimine yeni bir yön verildiği, yürürlüğe konulan “Ziraat Öğretiminin Islahı Kanunu” ile 1930 yılında Bursa, İstanbul-Halkalı, Adana, İzmir-Bornava’da 4 adet bölge ziraat okulunun açıldığı görülmektedir.173 1930-1931 öğretim yılında bu 4 ziraat okulu ile Adana makinist okulunda 233 öğrenci öğretim görmekteydi. Söz konusu öğretim döneminde yalnızca bölge ziraat okullarından Adana ziraattan 18, Adana makinistten 16 öğrenci mezun olmuştur. 1931-1932 öğretim yılında ise bölge ziraat okulları ve makinist okulunda 230 öğrenci öğretim görmüştür.174 Bu dönemde ortaokul mezunu olup üç senelik Orta Ziraat okulunu tamamlayan öğrencilerin Ankara’daki Yüksek Ziraat okuluna kabul edilmelerinin yolu açılmıştır.175 1932-1933 öğretim yılında söz konusu illerdeki üç sınıflı ziraat okullarında 210 öğrenci öğrenim görmüş, 77 öğrenci mezun olmuştur.176 Aynı yıl İstanbul Büyükdere Orman Ameliyat Okulunda ise 44 erkek öğrenci öğretim görürken, 28’i mezun olmuştur177 2.6.2. İpekböcekçiliği Okulları Maarif yıllıklarına göre 1923-1924 öğretim yılında Türkiye’de sadece Bursa’da ipek böcekçilik okulu mevcut olup, bir yıllık öğretim süresi iki devreye ayrılmıştı. Nisan-Haziran aylarını içeren devrede “pastör usulüyle” üretim yöntemleri öğretilmekte, Eylül-Ekim aylarını içeren sonbahar devresinde yine pastör usulleriyle tohumların muayene ve mikroskopla incelenmesine yönelik öğretim yapılmaktaydı. 170 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 78-79. 171 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 78. 172 1926-1927 İstatistik Yıllığı, s.178-179. 173 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 283. 174 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 175 TTKB Kararı, S. 160, 26.10.1931. 176 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 236. 177 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 236, 238. 46 Söz konusu senede 26 öğrenciden 8’i okulu çeşitli sebeplerle ayrılmıştır. 18 öğrenci sınavda başarılı olmuştur.178 1925-1926 öğretim yılında Bursa’ya ilaveten Elazığ’da da ipek böcekçiliği okulu açılmış olup, bu iki okulda 4’ü kız olmak üzere toplam 122 öğrenci öğrenim görmüştür. Bu yılda mezun olan öğrenci sayısı 28’dir.179 Bir sonraki öğretim yılında bu iki okuldaki öğreci adedi 100’e düşmüştür.180 1930-1931 öğretim yılına gelindiğinde ülkede Antalya, Bursa ve Diyarbakır’da ipek böcekçilik okulları mevcut olup, bu üç okuldaki öğrenci sayısı sadece 40’tır. Bir sonraki yıl ise okul adedi artarken, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Edirne ve Erzincan’daki 207 öğrenci öğrenim görmüş ve 46 öğrenci mezun olmuştur. 8 öğretmenin görev yaptığı bu okullarda, Edirne 67 öğrenci ile en rağbet gören okul konumundaydı.181 2.6.3. İnsanî ve Hayvanî Küçük Sıhhiye Memurları Okulları Cumhuriyetin ilk yıllarında sağlık teknikeri yetiştirmek amacıyla öğrenim süresi 2 yıl olarak açılan kurumlardı. Bu okula ortaokul mezunu öğrenciler kabul edilirken, yeterli öğrenci bulunmaması halinde ortaokul kademesinden öğrenim gördüğünü kanıtlayanlar da okula kabul edilmekteydi.182 1930-1931 yılında İstanbul ve Sivas illerindeki “küçük sıhhiye memurları” okulunda 96 öğrenci öğretim görürken, 4 öğretmen görev yapmıştır. Sivas Küçük Sıhhiye Memurları Okulu’ndan söz konusu yılda 27 öğrenci mezun olmuştur. 1931-1932 öğretim yılında ise bu okullar İstanbul ve Çorum’da açılırken, İstanbul’daki okulda toplamda 165 öğrenci öğretim görmüş ve 85 öğrenci mezun olmuştur. Söz konusu yılda görevli öğretmen sayısı 14’dür.183 1932-1933 öğretim yılında 135’i erkek 150 öğrenci öğrenim görmüş, 18 erkek öğretmen görev yapmış ve 82 öğrenci mezun olmuştur. 2.6.4. Ankara Adliye Meslek Okulu Adliye meslek okulu sorgu yargıcı (müstantik), icra memurları ve zabıt kâtibi yetiştirmek üzere Ankara’da 2 Eylül 1924 tarihinde açılmıştır. 184 Her sene bir yıl 178 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 81. 179 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.254. 180 Maarif Vekâleti 1926-1927 İstatistik Yıllığı, Devlet Matbaası, 1929, s.180. 181 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 182 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 47-48. 183 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 184 Ceride-i Adliye, “Adliye Meslek Mektebi”, S. 3/27, 1924, s. 56. 47 olmak üzere okulun müstantik ve icra şubeleri dört devre, zabit kâtibi şubesi iki devre olarak öğretime devam etmiştir. 1929 yılında lağvedilen okulun açılış ve kapanışı Adliye Vekili Mahmut Esat Bozkurt zamanında gerçekleşmiştir. Müstantik şubesinde: Ceza Kanunu Muhakemeleri Usulü Kanunu, Tatbikatı Cezaiye, Tıbbı Adlî dersleri öğretilmiştir. İcra şubesinde: Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu, Kanunu Medenî, Borçlar Kanunu, Ticaret Kanunu, Tatbikatı İcraiye okutulurdu. Ancak zabıt kâtipleri şubesinde bu derslere ek olarak zabıt usulleri gösterilmiştir.185 1925-1926 öğretim yılında müstantik şubesinde 76, icra şubesinde 43, mübaşirde 16 olmak üzere toplam 135 öğrenci öğretim görmüş, o yıl müstantik şubesinden 42, icra şubesinden 16, mübaşir şubesinden 12 olmak üzere toplam 70 öğrenci diploma almıştır.186 1926-1927 öğretim yılında Ankara Adliye meslek okulundan bilgi alınamamıştır. O yıl faaliyete geçirilen İstanbul Adliye Meslek Okulunda 159 müstantik, 97 icra memurluğu olmak üzere 256 öğrenci mevcuttur. Bir sene içerisinde 98 öğrenci öğrenimi terk etmiştir. 87 öğrenci müstantik şubesinden, 55 öğrenci icra memurluğu şubesinden olmak üzere toplam 158 öğrenci diploma almıştır.187 1930-1931 öğretim yılında 5 öğretmenin görev yaptığı Ankara Adliye Meslek Okulunda 97 öğrenci öğretim görmüş ve 55 öğrenci mezun olmuştur. 1931-1932 öğretim yılında 4 öğretmenin görev yaptığı okulda öğrenci sayısı bir önceki yıla göre artarak 173 olmuş ve 136 öğrenci mezun olmuştur.188 2.6.5. Ankara Maliye Meslek Okulu 1909 yılında maliye memuru yetiştirmek için açılan maliye okuluna önceleri maliye memurları öğrenci olarak alınarak iki kurs uygulanmıştır. Birinci kurs dört aylık bir sürede “Tahrir-i müsakkafat” işlerine bakan elemanı, 1911 yılında açılan ikinci kurs ise “Hazine sınıfı” denilen mal müdürü yetiştirmeyi amaçlamıştır. 1915 yılına kadar öğrenimine devam eden okul I. Dünya Savaşı nedeniyle kapatılmıştır. Cumhuriyetin ilanı sonrası maliye işlerini düzene koymak için yeni maliye memurları yetiştirmek amacıyla 1924 yılında Ankara’da Maliye Mektebi 185 Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. V, Eser Matbaası, İstanbul, 1977, s. 2126. 186 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.246. 187 1926-1927 İstatistik Yıllığı, s.174. 188 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 48 kurulmuştur. Öğretim süresi dokuz ay olmak üzere maliye memurlarından öğrenci alınarak başlanmıştır. Daha sonra okulun adı 16.09.1925 tarihli 2473 sayılı İcra Vekilleri Heyeti kararıyla “Maliye Tatbikat Mekteb-i Âlisi” olarak değiştirilmiştir. Okulun asıl adı ise kurs düzeyinde öğretim programı uygulandığı için yüksek okul düzeyinde olamayacağından 22.09.1926 tarihli ve 2320/959 sayılı Milli Eğitim Bakanlığının yazısı ile bildirilerek “Maliye Meslek Mektebi” olmuştur.189 Resmi Gazetede yayınlanan okulun talimatnamesinde maliye memurları dışında okula hariçten başvuracak öğrencilerden orta dereceli öğrenim görenler sınavla kabul edilmektedir. Orta dereceli öğrenim gören öğrencilerin başvuruları belirli kontenjanı aştığında giriş sınavı yapılmaktadır. Hariçten alınacak öğrencinin yaşı yirmiden aşağı ve otuzdan yukarı olmamalıdır. Okulun öğrenim süresi 1 senedir.190 Maliye meslek okulunun talimatnamesinde öğretim süresince öğrenci üç ay arayla iki defa sınava tabi tutulmakta, bütünleme sınavları umumi sınavların bitiminden on beş gün sonra her ders için ilgili dersin öğretmeninden ikisinin huzurunda okul müdürü nezaretinde gerçekleştirilmektedir.191 Günde 3 saat görülen dersler Türk Ocağı binasında işlenmekte ve şu dersleri içermektedir:192 Tablo 2.12. 1925-1926 Ankara Maliye Meslek Okulu Dersleri Usul-ı muhasebe ve umumiye Rüsum-ı ihzarlar Bilvasıta vergiler Tekalifin mal sandıklarındaki tatbikat-ı kadiyye ve idaresi Bilavasıta vergiler Hesap Malumat-ı Kanuniye Usul-ı defteri mali ve ticari Muhasebat-ı merkeziye 1925-1926 öğretim yılında Maliye Tatbikat Okulu’nda öğrenci sayısı 55193 iken, bir sonraki yıl bu sayı 49’a düşmüştür. Görevli öğretmen sayısı ise 9’dur.194 Arada geçen yıllardaki durum tespit edilememiş olmakla birlikte okulun 1930-1931 öğretim yılında 2’si kız toplam 115 öğrencisinin mevcut olduğunu görmekteyiz. 2’si kız 88 öğrenci mezun olduğu okulda 12 öğretmen görev yapmıştır. 1931-1932 189 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 295-296. 190 Resmi Gazete, “Maliye Meslek Mektebi Talimatnamesi”, 27 Ağustos 1927, S. 270, s. 3082-3083. 191 Resmi Gazete, “Maliye Meslek Mektebi Talimatnamesi, 670 Sayılı Cerideden”, 29 Ağustos 1927, S. 671, s. 3087. 192 Maarif Vekâleti 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.247. 1931925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.247. 194 1926-1927 İstatistik Yıllığı, s.174. Derslerin saatleri ve içerikleri hakkında bkz. Resmi Gazete, “Maliye Meslek Mektebi Talimatnamesi, 670 Sayılı Cerideden”, 29 Ağustos 1927, S. 671, s. 3087. 49 öğretim yılında öğrenci sayısının düştüğü okulda, 82 erkek öğrenci öğrenim görmüş, bunlardan 57’si mezun olmuştur.195 2.6.6. İstanbul Tapu ve Kadastro Okulu 1911 yılında Defter-i Hakanî Nezareti’nde meslek okulu statüsünde açılan bu okul, taşınmaz malların belirli yöntemlerle haritalarını çizerek, sahiplerini belirleyecek memurları yetiştirmek üzere kurulmuştur. Lise mezunlarının alındığı iki şubeli okulun hukuk şubesi iki yıl, riyaziye şubesi bir yıl öğretim sürelidir. Yüksek okul düzeyine getirilerek Kadastro Mekteb-i Alisi olan okul, diğer okullarda olduğu gibi 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı dolayısıyla kapatılmıştır. 1925 yılında Kadastro Mekteb–i Alisi olarak tekrar Ankara’da açılan okul bina yokluğu nedeniyle İstanbul’a aktarılmıştır.196 1925-1926 öğretim yılında 50 öğrencinin bulunduğu okulda, 7 öğretmen görev yapmaktaydı.197 Günde üç saat İstanbul Defterhane binasında öğrenim gören öğrencilere şu dersler okutulmaktaydı:198 Tablo 2.13. 1925-1926 Öğretim Yılı İstanbul Tapu ve Kadastro Okulu Dersleri Kanun-ı medeni Resim hattı Usul-ı muhakemat-ı hukukiye Hesap, cebir Miras ahkâmı Hendese, Müsellesat Kavanin-i tasarrufiye Müsaha tatbikatı İcra kanunu Kitabet Topografya Tapu ve kadastro okulunda 1926-1927 öğretim yılında 27 öğrenci hukuk, 20 öğrenci riyaziye sınıfında olmak üzere toplam 47 öğrenci mevcut iken, 7’si Darülfünun menşeli, toplam 9 öğretmen görev yapmaktadır.199 Aradan geçen yıllarda okulun öğrenci sayısının arttığı görülmektedir. Nitekim 1930-1931 öğretim yılında öğrenime devam eden öğrenci sayısı 119 olup, okulda 13 öğretmen görev yapmaktadır.200 195 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 196 Hasan Cicioğlu, Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, s. 319. 197 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.248. 198 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.248-249. 199 1926-1927 İstatistik Yıllığı, s.175. 200 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 50 2.6.7. İstanbul Nafia Fen Okulu Osmanlı Devleti’nde mühendislere yardımcı teknikerler yetiştirmek için Nafia Nezareti tarafından 22.9.1911 tarihinde Divanyolu’nda Hıfzıssıhha Müzesi olan binada açılmıştır. En az beş senelik idadi mezunlarının kabul edildiği okul, 1913 yılında binasının hastane yapılmak üzere boşatılması üzerine Sultanahmet’teki binaya taşındı. Okul 1914’de I. Dünya Savaşı sırasında Çenberlitaş’taki tahta yapılı konağa, savaş sonrası Donanma Cemiyeti dağılınca Divanyolu’ndaki binaya ve son olarak Kadırga’daki Dişçi Okulu’na nakledilmiştir. 1923 yılında okul Nafia Vekâleti emriyle Gümüşsuyu kışlasının bir kısmına taşınarak, Mühendis Mektebi ile birlikte aynı binada eğitim vermiştir. 1924 yılında okulun adı Nafia Fen Okulu’na çevrilerek yatılı hale getirililirken, 1926 yılında okulun öğrenim süresi iki buçuk seneye çıkarılarak, bir ders senesi ikiye bölünerek biri Mart, diğeri Temmuz ayında olacak şekilde iki senede iki kez öğrenci çıkartılma yöntemi benimsenmiştir. 1930 yılında yetişmiş fen memuru ihtiyacı azda olsa temin edildiğinden tabii çalışma şekline girmek üzere bu okulla birlikte Yüksek Mühendis Okulunun öğretim kurulundan oluşan bir komisyon oluşturularak programı incelenmiştir. Böylece Yüksek Mühendis Okulu Topografya ve Ressam şubesi bu okula verilerek öğrenim süresinin üç seneye çıkarılmasına ve senede iki kez diploma verilmesinin bırakılmasına karar verilmiştir. Ayrıca bu komisyon kararıyla okutulan derslerin müfredatı incelenerek betonarme, şehircilik, iktisat ve kanunlar gibi bazı dersler programa tekrar alınmıştır.201 1925-1926 öğretim yılında 1 numaralı Nafia Fen Okulu’nda öğrenciler iki devreye ayrılarak devreler kendi içerisinde dört sınıfa ayrılmıştır. Birinci sınıfta 57, ikinci sınıfta 45, üçüncü sınıfta 57, dördüncü sınıfta 32 olmak üzere toplam öğrenci sayısı 191’dir.202 Görevli 8 öğretmenin 6’sı mühendis okulu, 1’i ecnebi mühendis 201 Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. III-IV, Eser Matbaası, İstanbul, 1977, s. 1516-1517. Nafia Fen Okulu öğrencileri kendilerine bazı hakların verilmesi için Ankara’ya B.M. Meclisi ile Nafia ve İktisat Vekâletlerine yazılı müracaatla bulunmuştur. Meclis tatilde olduğu sırada müracaatlar sonuçsuz kaldığından bri Heyet Ankara’da Nafia ve Maarif Vekâletleri nezdinde öğrencilerin tekliflerini belirtmiştir. Buna göre Nafia Fen Okulu birinci derecede orta ihtisas okulu olduğundan mektebin ali okul düzeyine getirilmesi, öğrencilerin mezun olduktan sonra nafia işlerinde müteahhit olarak kabul edilmeleri, Mühendis okulu mezunlarına verilen avansın Nafia okul mezunlarına da verilmesi, okul mezunlarının tabi oldukları altı ay namzetlik süresinin kaldırılması ve ekonomik açıdan iyileştirme yapılmasını teklif etmişlerdir. Cumhuriyet, “Nafia Fen Mektebi talebesinin istedikleri”, 12 Şubat 1929, s. 2. 202 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.248. 51 okulu, 1’i diğer menşeli okullar mezunudur. 203 2 numaralı Ankara Nafia Fen Okulu’nda birinci sınıfta 6, ikinci sınıfta 11 olmak üzere toplam 17 öğrenci mevcuttur.204 Görev yapan 4 öğretmenden 2’si mühendis okulu, 1’i Türk yüksek okulu, 1’i sair menşeli okullar mezunudur. 205 1926-1927 öğretim yılında 1 numaralı İstanbul Nafia Fen Okulu’nda ihzari ve dört devreli okulda mevcut öğrenci sayısı 225 iken, 2 numaralı Ankara Nafia Fen Okulu’ndaki 2 kursta sadece 10 öğrenci mevcuttur.206 Geçen yıllar içinde öğrenci azlığı nedeniyle Ankara’daki okul kapatılırken, 1930-1931 öğretim yılında İstanbul Nafia Fen Okulu’nda 6’sı kız toplam 207 öğrenci öğretim görmüştür ve 50 öğrenci mezun olmuştur. Görevli öğretmen sayısı ise 17’dir. 1931-1932 öğretim yılında ise 7’si kız toplam 199 öğrenci öğretim görmüştür. 70 öğrenci mezun olmuştur. Görevli öğretme sayısı bir önceki yılda olduğu gibi 17’dir.207 2.6.8. İstanbul Harekât ve Münakalat Kursu Cumhuriyetin ilk yılında Demiryolları Genel Müdürlüğünün Eskişehir’den İstanbul Haydarpaşa’ya taşınmasına karar verilmesi sonrası, bu müdürlük bünyesindeki Şimendifer Okulu da 924’te İstanbul’a gönderilmiş, üçüncü devre Şimendifer Okulu öğrencileri öğrenimlerini burada tamamlamıştır.208 1923-1924 öğretim yılına ait İhsaiyyat Mecmuasında Şimendifer Okulları ile ilgili herhangi bir veriye ulaşılamamıştır. 1925-1926 öğretim yılında 7. ve 8. devrenin toplam öğrenci sayısı 88’dir. Kursun Hareketçi ve Katarcı kısmında 39, 2. kursun Hareketçi ve Katarcı kısmında 49 öğrenci öğrenim görmüştür.209 Sonraki yıl okulun toplam öğrecni sayısı ise 90’dır.210 Demiryolu yapım çalışmalarının hızlandırılarak Ankara-Kayseri, Samsun- Amasya hatlarının işletime kazandırılması üzerine demiryolu personeline duyulan ihtiyaç göz önüne alınarak, geçen yıllar içinde Haydarpaşa Şimendifer Okulunun öğrenci sayısı daha da arttırılmıştır. Nitekim 1930-1931 öğretim yılında İstanbul Hareket ve Münakalat kursunda 136 öğrencinin bulunduğu ve bunlardan 132’sinin 203 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.249. 204 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.251. 205 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.250. 206 Maarif 1926-1927 İstatistiği, s.176. 207 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 208 Nuray Özdemir, “Türkiye’de Demiryollarının Millileştirilmesi ve Şimendifer Mektebi”, XVII. Türk Tarih Kongresi, 15-17 Eylül 2014, Ankara, s. 83. 209 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, s.248. 210 Maarif 1926-1927 İstatistiğiı, s.177. 52 mezun edildiği tespit edilmektedir. Görevli öğretme sayısı ise 10’dur. 1931-1932 öğretim yılında öğrenci sayısı nispeten düşmüş, okuldaki 116 öğrenciden 114’ü mezun olmuştur. Öğretmen sayısı söz konusu yılda 9’dur.211 2.6.9. Sağır, Dilsiz ve Körler Okulu Cumhuriyetin ilk yılları itibariyle ülkede İstanbul ve İzmir’de olmak üzere iki “dilsiz okulu” mevcuttur. 1923-1924 eğitim-öğretim yılında İstanbul ve İzmir Dilsiz Okulu birlikte değerlendirildiğinde birinci sınıfta 36, ikinci sınıfta 17 öğrenci vardır. 43’ü erkek, 10’u kız olmak üzere toplam 53 öğrenci öğrenim gördüğü bu iki okulda, 3 öğretmen görev yapmaktadır.212 1925-1926 eğitim-öğretim yılına gelindiğinde İstanbul’da da bir okulun açılmasıyla Türkiye’deki sağır, dilsiz ve körler okulu adedi ikiye çıkmıştır.213 Yine bu yıl söz konusu okullar Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâletine bağlanmıştır. Cumhuriyet’in ilk yılında İzmir Buca’da açılan yirmi üç yatak kapasiteli binada öğretime başlayan okul Karşıyaka’ya alınarak 1926 yılında âmâların da ilavesiyle yatak kapasitesi yüz elli altıya yükseltilmiştir. Buna ilave olarak kunduracılık ve marangozluk sanat şubeleri eklenmiştir.214 Var olan sanatlara 1930 yılında dokumacılık, 1932 yılında terzilik, tesviyecilik, demircilik şubeleri de eklenerek okul meslek okulu haline getirilmiştir.215 1926 yılında İstanbul’da bulunan Sağır ve Dilsizler Okulu öğrenci azlığı nedeniyle Maarif Vekâleti emriyle kapatılarak İzmir’deki okula ilhak edilmiştir. Böylece İstanbul’daki müstakil binaya sahip olamayan ve kesintisiz eğitim veremeyen okul İzmir’e taşınarak düzenli ve sürekli öğretime başlamıştır.216 1926- 1927 öğretim yılında 34 erkek, 8 kız toplam 42 öğrenci öğretim görmüştür. 33’ü 211 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 212 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, s. 88. 213 Nuran Yıldırım, “İstanbul’da Sağır, Dilsiz ve Âmâların Eğitimi”, İstanbul Armağanı 3: Gündelik Hayatın Renkleri, Haz. Mustafa Armağan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, İstanbul 1997, s. 322. Ayrıca İstanbul Dilsiz Okulu’nun kuruluş tarihçesi, binası, öğretimi, program ve sınıfları, kapatılması hakkında bkz: Muallimler Mecmuası, Mart 1925, S. 29. s. 1247-1260. 214 Fatih Demirel, Osmanlı’da Sağır-Dilsiz ve Âmâların Eğitimi, Dilsiz ve Âmâ Mektebi, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul, 2013, s. 118. 215 Sezai Balcı, Osmanlı Devleti’nde Engelliler ve Engelli Eğitimi, Sağır, Dilsiz ve Körler Mektebi, Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, 2. bsk., İstanbul, 2018, s. 171. 216 Ramazan Günay, Halil İbrahim Görür, “Osmanlı Devleti’nde Sağır, Dilsiz ve A’ma Mektebi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl: 2013, 32/53, s. 68. 53 meccani leyli, 6’sı ücretli leyli, 3’ü nehari olarak öğrenim görmüştür. İdare heyetinde 1 müdür, 3 memur, talim heyetinde 2 öğretmen mevcuttur. 217 1928-1929 ve 1929-1930 öğretim yılları arasında maarif istatistiklerinde bu okul hakkında herhangi istatistiki veriye rastlanılmamıştır. 1930-1931 öğretim yılında İzmir Sağır, Dilsiz ve Körler Okulu’nda 45 erkek, 21 kız olmak üzere toplam 66 öğrenci öğretim görmüş, 4 öğretmen görev yapmıştır. 1931-1932 öğretim yılında ise 21’i kız 73 öğrenci öğretim görmüştür. Bir önceki yılda olduğu gibi mezunun olmadığı yılda sadece 1 öğretmen görev yapmıştır.218 1932-1933 yılı maarif istatistiğinde sağır, dilsizler kısmı ile körler kısmı olarak ikiye ayrılan okul A, B, C, D, E ve F devrelerinde dağılım göstermiştir. 23’ü erkek 79 öğrenci öğretim görmüş, 2 erkek öğretmen görev yapmıştır.219 Yatılı olan okula yetim, kimsesiz ve fakir öğrenciler de kabul edilmektedir. 7- 15 yaş aralığında öğrencilerin kabul edildiği bu okullarda, 1923-1932 öğretim yılları arasında 15 marangoz, 11 kunduracı, 9 nakış ve dikişçi, 2 oymacı, 1 dokumacı ve 1 müzisyen yetiştirilmiştir.220 2.7. Diğer Özel ve Resmi Sanat Kursları 1928-1929 öğretim yılında resmi daktilo kurslarında 14’ü erkek toplam 123 öğrenci öğretim görmüş, 2 erkek 4 kadın toplam 6 öğretmen görev yapmıştır. 1929- 1930 öğretim yılında 33 kız öğrenci öğretim görürken 1 öğretmen görev yapmıştır. 1930-1931 öğretim yılında 24 kız, 1931-1932 öğretim yılında ise 18 kız öğrenci öğretim görürken her iki yılda 1 öğretmen görev yapmıştır. 221 1932-1933 öğretim yılında diğer vekâletlere ve resmi idarelere bağlı ilk meslek okulları ipekçilik ve böcekçilik, çiftçilik-makinist, devlet demiryolları hareket ve katar kursları, sanat evleri, hıfız dershanelerinde 9’u kız 464 öğrenci öğretim görürken, 141 öğrenci mezun olmuştur. 36 öğretmen görev yapmıştır. Söz konusu okullardan İpekçilik ve böcekçilik okulları Antalya, Bursa, Diyarbakır, Edirne, Erzurum’da faaliyette olup 9’u kız 82 öğrenci öğretim görmüştür. 75 öğrencinin 217 Maarif 1926-1927 İstatistiği, s.174 218 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 61. 219 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 235, 238. 220 Sezai Balcı, Osmanlı Devleti’nde Engelliler ve Engelli Eğitimi, Sağır, Dilsiz ve Körler Mektebi, , s. 169, 172. 221 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 60. 54 mezun olduğu okulda 7 öğretmen görev yapmıştır. Yine hafız dershanelerinde ise 232 erkek öğrenci öğretim görürken 9 öğretmen görev yapmıştır.222 Tablo 2.14. 1931-1932 Öğretim Yılında Özel Daktilo, Şoför, Elektrik ve Makine Kursları223 Öğrenci sayısı Başarılı olanlar Öğretmenler Bulunduğu iller Sayı E K T E K T E K T Eskişehir daktilo dershane 1 12 14 25 12 13 25 1 3 4 Eskişehir şoför okulu 1 14 2 16 14 2 16 1 - 1 İstanbul daktilo dershane 3 10 308 318 9 65 74 1 2 3 İstanbul şoför, zirai 1 83 - 83 76 - 76 1 - 1 makinist İstanbul makine, elektrik 1 46 - 46 41 - 41 3 - 3 TOPLAM 7 165 324 489 152 80 232 7 5 12 1931-1932 öğretim yılında hususi daktilo, şoför, elektrik ve makine kursları İstanbul ve Eskişehir illerinde açılmıştır. 165 erkek, 324 kız olmak üzere toplam 489 öğrenci öğrenim görmüş, 80’i kız toplam 232 öğrenci başarılı olmuş ve 7 erkek, 5 kadın toplam 12 öğretmen görev yapmıştır.224 Öğretmen sayılarında herhangi önemli bir değişiklik olmamakla birlikte öğrenci sayıları dalgalanmalar göstermiştir. Tablo 2.15. 1931-1932 Öğretim Yılında Özel Dikiş, Biçki, Nakış, Beyaz İşleri ve Terzilik Yurtları225 Öğrenci sayısı Başarılı olanlar Öğretmenler Bulunduğu iller Sayı E K T E K T E K T Adana il merkezi 3 4 41 45 1 19 20 - 3 3 Afyonkarahisar il merkezi 1 - 13 13 - 12 12 - 1 1 Amasya il merkezi 1 - 7 7 - 3 3 - 1 1 Balıkesir ili ve çevresi 2 - 24 24 - 17 17 - 2 2 Diyarbakır il merkezi 2 - 8 8 - 7 7 - 2 2 Edirne il merkezi 2 - 45 45 - 12 12 - 2 2 Erzurum il merkezi 3 - 58 58 - 37 37 1 4 5 Elazığ ili ve çevresi 4 - 24 24 - - - - 4 4 Eskişehir il merkezi 1 - 15 15 - 15 15 - 1 1 Gaziantep ili ve çevresi 4 - 56 56 - 28 28 - 4 4 İstanbul ili ve çevresi 17 3 515 518 3 201 204 3 23 26 İzmir ili ve çevresi 6 - 189 189 - 95 95 - 7 7 222 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 245. İpek Böcekçilik okulunun ikinci devresinde mevcut öğrenci birinci devreden ikinci devreye geçenlerdir. Bu okulun her sene birinci devreleri belirli bir süre faaliyette bulunduktan sonra öğrenci ikinci devre öğrenimine başlamaktadır. Bundan dolayı ders kesiminde mevcut olan öğrenci ikinci devre ve toplam sütununda verilmiştir. Hareket ve katar kursları demir yollar idaresinin memurları tarafından idare edilmekte olup bunlara ayrıca ücret verilmektedir. 223 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 62. 224 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 62. 225 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 62. 55 Tablo 2.15. (devam) Konya ili ve çevresi 4 - 34 34 - 14 14 - 4 4 Kocaeli ili ve çevresi 3 - 29 29 - 9 9 1 3 4 Manisa ili ve çevresi 4 - 71 71 12 12 - 4 4 Mersin il merkezi 1 - 45 45 - 8 8 - 1 1 Muğla ili merkezi 1 - 5 5 - - - - 1 1 Niğde il merkezi 1 - 22 22 - 6 6 - 1 1 Ordu ili ve çevresi 1 - 14 14 - 12 12 - 1 1 Rize ili ve çevresi 3 - 21 21 - 15 15 - 3 3 Samsun ili merkezi 1 - 5 5 - - - - 1 1 Trabzon ili merkezi 2 - 34 34 - 24 24 - 2 2 Zonguldak il merkezi 1 - 8 8 - - - - 1 1 TOPLAM 68 7 1283 1290 4 546 550 5 76 81 Tablodaki istatistiki veriler incelendiğinde 1931-1932 öğretim yılında hususi biçki, dikiş, nakış, beyaz işleri ve terzilik yurtlarının toplam adedi 68’dir. Öğrenci sayısının cinsiyetlere dağılımında en yüksek sayı kız öğrencilerde olmak üzere 7 erkek, 1.283 kız toplam 1.290 öğrenci öğrenim görmüş, 4’ü erkek toplam 550 öğrenci başarılı olmuştur. Görevli öğretmen sayısı 5’i erkek olmak üzere toplam 81’dir.226 1932-1933 öğretim yılında 3 devreli biçki ve dikiş yurtlarında 2’si erkek 1438 öğrenci öğretim görürken 845 öğrenci mezun olmuş, 5’i erkek 98 öğretmen görev yapmıştır.227 Tablo 2.16. 1931-1932 Öğretim Yılında Özel Lisan, Sanat, Ticaret ve Müzik Dershaneleri 228 Öğrenci sayısı Öğretmen sayısı Bulunduğu iller E K T E K T Bursa lisan dershanesi 1 247 - 247 - 4 4 Eskişehir, Darülelhan 1 5 27 32 - 1 1 İstanbul lisan ve ticaret dershanesi 2 193 - 193 8 - 8 İstanbul lisan ve sanat dershanesi 2 - 268 268 - 9 9 İstanbul Fransızca lisan dershanesi 3 45 2 47 4 - 4 İst. Amerikan hastanesi Hastabakıcılık 1 - 27 27 3 3 6 226 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 62. 227 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 248-249. 228 1923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 62. 56 Sayısı Tablo 2.16. (devam) Konya kız-erkek Fransızca dershanesi 2 7 15 22 1 3 4 Samsun Almanca lisan dershanesi 1 50 - 50 1 - 1 Samsun Fransızca lisan dershanesi 1 43 - 43 1 - 1 TOPLAM 14 590 339 929 18 20 38 1931-1932 öğretim yılında Bursa, Eskişehir, İstanbul, Konya ve Samsun illerindeki özel lisan, sanat, ticaret ve müzik dershanelerinin sayısı 14’tür. 590 erkek, 339 kız olmak üzere toplam 929 öğrenci öğrenim görmüş, 18’i erkek toplam 38 öğretmen görev yapmıştır.229 Tablo bir bütün olarak değerlendirildiğinde İstanbul lisan ve sanat dershanesinde 268 kız öğrenci, Bursa lisan ve sanat dershanesinde 247 erkek öğrenci ile en yüksek sayıya erişmiştir. 1932-1933 öğretim yılında Adana, Ankara, İstanbul, Konya’daki 11 lisan dershanelerinde 502 erkek, 314 kız toplamda 816 öğrenci öğretim görmüştür. 16’sı kadın 41 öğretmen görev yapmıştır.230 2291923-1932 Maarif İstatistikleri, s. 62. 230 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 250. 57 3. 1933-1938 ÖĞRETİM YILLARI ARASI MAARİF YILLIKLARINA GÖRE MESLEKİ - TEKNİK EĞİTİM 3.1. Sayılarla İlk Mesleki ve Teknik Eğitim 3.1.1. Akşam Sanat Okulları Akşam kız sanat okulları daha önce de ifade edildiği üzere kız çocuklarına geçimlerini temin edebilmelerine yarayacak mesleki bilgi ve maharetleri kazandırmaya yönelik kurs mahiyetindeki kurumlardır. 231 Akşam kız sanat okullarında üç şube vardır: A şubesi herhangi bir sebeple öğrenimlerini yarıda bırakarak sonradan bir sanat sahibi olmak isteyen kadınlara yönelik olarak biçki- dikiş ve moda şubesi olmak üzere iki kısma ayrılmakta, B şubesi ise zamanlarının yetersizliğinden dolayı A şubesinin bütün derslerini takip edemeyecek durumda olup süratle bir sanat sahibi olmak isteyen kadınlara yönelik olarak faaliyet yürütmekteydi. C şubesi A ve B şubesi derslerini tamamen takip edemeyen ancak belirli bir iş üzerinde bilgi ve beceri sahibi olmak isteyen kadınlara yönelikti. Akşam kız sanat okullarının bütün şube ve kurslarının öğrenim süresi 2 yıl olup232, şubelerin haftalık ders programı aşağıdaki tabloda gösterildiği şekildeydi: Tablo 3.1. Akşam Kız Sanat Okulları A, B ve C Şubesi Haftalık Ders Programı233 A şubesi biçki-dikiş Sınıflar Sınıflar A şubesi moda I II I II Biçki Dikiş 9 9 Moda 6 6 Çamaşır 2 2 Çiçek 3 2 Nakış 1 1 Biçki Dikiş 2 1 Resim 3 3 Nakış 1 3 Ev i., yemek piş., pasta 3 3 Ev i., yemek pi., pasta 3 3 Hıfzıssıhha, çocuk bakımı 1 1 Hıfzıssıhha, çocuk bakımı 1 1 Türkçe 2 2 Türkçe 2 2 Hesap 2 2 Hesap 2 2 Fransızca 4 4 Fransızca 4 4 TOPLAM 27 27 Resim 3 3 TOPLAM 27 27 Sınıflar Sınıflar B şubesi biçki-dikiş B şubesi moda I II I II Biçki-Dikiş 9 9 Moda 6 6 Çamaşır 2 2 Çiçek 3 3 Nakış 1 1 Resim 3 3 Resim 3 3 Türkçe 2 2 231 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.37. 232 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.37-39. 233 TTKB Kararı, S. 160, 15.8.1935. Ayrıca B şubesinin Biçki-Dikiş ve moda kısımlarının müfredat programları A şubesinin biçki-dikiş ve moda kısımlarının ilgili derslerinin müfredat programlarının aynıdır. 58 Tablo 3.1. (devam) Türkçe 2 2 Hesap 2 2 Hesap 2 2 Toplam 16 16 Toplam 19 19 C şubesinin dersleri Sınıf Sınıf I II Biçki-Dikiş 6 6 Nakış 6 6 Çamaşır 6 6 Resim 3 3 Moda 6 6 Çiçek 3 3 Ev idaresi 3 3 Yemek pişirme 3 3 Pasta 3 3 Fransızca 4 4 Toplam 43 43 1933-1934 öğretim yılında 7 akşam sanat okulunda 56’sı erkek olmak üzere toplam 1553 öğrenci öğrenim görürken, okullardaki 1497 kız öğrencinin 102’si A şubesi (biçki-dikiş ve moda), 456’sı B şubesi (biçki-dikiş ve moda), 856’sı da C şubesindeydi. Söz konusu öğretim yılında 117 kız öğrenci mezun olmuştur.234 Dershane sayısı 3 olan erkek akşam sanat okullarında öğrenim gören 56 öğrenci tesviyecilik ve tornacılık, elektrikçilik, marangozluk sanat şubelerinde öğrenim görürken, sadece 9 öğrenci mezun olabilmiştir.235 1934-1935 öğretim yılında okul sayısı ile beraber öğrenci sayısının da arttığı, 123’ü erkek olmak üzere toplam 2699 öğrencinin eğitim aldığı tespit edilmeltedir. Akşam kız sanat okullarında öğretim gören 2576 öğrencinin 300’ü A şubesinde, 439’ü B şubesinde ve 1837’si C şubesindeydi. Söz konusu yılda önceki kız akşam sanat okullarına İstanbul Beyoğlu, İstanbul Kadıköy ve İzmir Cumhuriyet kız enstitüsü akşam kurslarının da katıldığını görmekteyiz. Erkek akşam sanat okullarında 123 öğrenci öğretim görürken, 5 öğrenci mezun olmuştur. 236 1935-1936 öğretim yılında akşam sanat okullarının adedi 11 olurken, bu okullarda 149’u erkek, 3495 öğrenci öğrenim görmüştür. Dershane sayısı 2 olan kız akşam sanat okullarında 3346 öğrenciden 221’i A şubesi, 160’ı B şubesi, 2965’i C 234 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1933-1934 Maarif İstatistikleri, Devlet Matbaası, İstanbul 1935, s. 382. 235 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 383. 236 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 313. 59 şubesinde yer almıştır.237 Dershane sayısı 3 olan erkek akşam sanat okullarında 149 öğrenci tesviye ve tornacılık, marangozluk sanat şubelerinde öğretim görmüş, 11 öğrenci mezun olmuştur.238 1936-1937 öğretim yılında akşam sanat okulu adedi 17 olurken, 123’ü erkek 5432 öğrenci öğrenim görmüştür. Bu yıldan itibaren Adana, Afyon, Diyarbakır, Edirne, Erzurum, Konya, Trabzon illerinde de akşam kız sanat kurslarının açılarak, söz konusu eğitimin ülke geneline yayıldığını görmekteyiz239 1937-1938 öğretim yılında okul ve öğrenci sayısında yine önemli artış görülmüştür. 19 akşam sanat okulunda 7460 kız, 176 erkek öğrenci öğrenim görmüş, kız sanat okullarının A şubesinde 362, B şubesinde 233 ve C şubesinde 6865 öğrenci bulunmuş ve 1599 öğrenci mezun olmuştur. Dershane sayısı 3 olan erkek akşam sanat okullarında öğretim gören 176 öğrenciden 17’si mezun olmuştur.240 Aşağıdaki tabloda 1933-1939 öğretim yıllarında akşam sanat okullarındaki öğrencilerin yaş gruplarına göre dağılımı gösterilmiştir: 237 Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1935-1936 Kültür İstatistiği, Mehmet İhsan Matbaası, Ankara, 1937, s. 219. 238 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 221. 4 sınıflı Sivas sanatlar evi erkek akşam sanat okullarından ayrı gösterilmiştir. 101 öğrenci öğretim görürken 22 öğrenci mezun olmuştur. Görevli 9 öğretmenden 1’i orta ve orta meslek okul mezunu, 8’i diğer menşelidir. 239 Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1936-1937 Kültür İstatistiği, Sakarya Matbaası, İstanbul, 1938, s. 223, 225. Erkek akşam sanat okullarından ayrı gösterilen Sivas sanatlar evinde 89 öğrenci öğretim görürken 12 öğrenci mezun olmuştur. Öğretmen sayısı bir önceki yılda olduğu gibi 9’dur. 240 Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1937-1938 Maarif İstatistiği, Suhulet Basımevi, İstanbul, 1939, s. 238, 240. Elazığ kız sanat enstitüsünde Tunceli kızlarının öğretim durumu genel toplama dâhil edilmemiştir. Öğrenim gören 28 öğrenci birden fazla sanat kısımlarını tercih etmiştir. s. 238. Sivas sanatlar evi erkek akşam sanat okullarına dahil edilmemiştir. 120 öğrenci öğretim görmüş, 28’i mezun olmuştur. Dört sınıf üzerine kurulan okulda önceki öğretim yılında olduğu gibi 9 öğretmen görev yapmıştır. s. 241. 60 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 12-16 yaş 305 333 441 1003 1444 1058 17-25 yaş 764 1386 1731 2412 3434 3193 26-35 yaş 331 716 920 1454 2143 1400 36-45 yaş 153 282 403 563 615 297 Şekil 3.1. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Akşam Sanat Okullarındaki Öğrencilerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı241 1933-1938 öğretim yılları arasında öğrenci ve okul sayısı kız akşam sanat okullarında daha yüksek olduğundan yaş gruplarına göre dağılımını bu açıdan düşünmek gerekir. Grafikte 17-25 yaş grubundaki öğrenci sayısı diğer gruplara göre oldukça yüksek, 36-45 yaş grubu düşük sayıdadır. 1933-1934 öğretim yılında yüksek değerlerde seyreden 17-25 yaş grubundaki öğrencilerden 43’ü erkektir. 36-45 yaş grubundaki 153 olan öğrenci sayısı söz konusu yılda yalnızca kız öğrencilere aittir. 1934-1935 öğretim yılında her geçen yılda olduğu gibi yüksek olan 17-25 yaş grubundaki 1386 öğrenciden 79’u erkektir. Aşağıdaki tabloda ise 1933-1938 öğretim yılları arasında akşam sanat okullarındaki öğrencilerin menşeleri gösterilmiştir: 241 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 382-383., 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 311, 313., 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 219, 221., 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 223, 225., 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 239, 241; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 361, 363. 61 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 Sınavla alınanlar 67 99 378 915 0 16 Ulus okulları 230 397 728 1555 3093 1998 İlkokullar 873 1319 1456 2344 3540 3183 Orta-lise vb. okullar 365 879 873 554 878 713 Yüksek okullar 19 5 60 64 125 38 Şekil 3.2. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Akşam Sanat Okullarındaki Öğrencilerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı242 Grafik bütün olarak incelendiğinde akşam sanat okullarında ilkokul mezunu akşam sanat okulu öğrencilerinin yüksek bir ivmede olduğunu söyleyebiliriz. Dalgalanmaların görüldüğü yüksekokul menşeli ve sınavla öğrenci alımı erkek öğrencilerde bulunmamaktadır. Son iki yılda ulus okulları menşeliler orta-lise ve bu dereceli okullardan mezunlara oranla artmıştır. 1938-1939 öğretim yılında akşam kız sanat okullarında sınavla alınan öğrenci, akşam erkek sanat okullarında yüksek öğretim menşeli öğrenci bulunmamaktadır. 3.1.2. Akşam Ticaret Okulları Cumhuriyetin onuncu yılı itibariyle ülkede Mersin ve İzmir’de olmak üzere 2 akşam ticaret okulu olup, bu okullarda 33’ü erkek olmak üzere toplam 60 öğrenci bulunmakta, 6 öğretmen görev yapmaktaydı. Öğrencilerin büyük bir kısmı 12-16 yaş grubunda ve ilkokul mezunu idi. 243 1934-1935 ve sonraki ders yıllarında öğrenim gören öğrenci sayısı ve bu okullarda görevli öğretmen sayısı hemen hemen aynıdır. 1937-1938 öğretim yılında öğrenci sayısı önceki yıllara göre neredeyse %50 artış sağlayarak 128 olurken, bu yıl 19 öğrenci mezun olmuştur.244 242 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 382-383., 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 311-313., 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 219-221., 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 222-225., 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 237, 239, 241; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 361, 363. 243 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 384. 244 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 242-243. 62 3.1.3. Diğer Özel ve Resmi İlk Meslek Okul ve Kursları 1933-1934 öğretim yılında diğer resmi düzeyde kurs ve okullarda 30’u kız 471 öğrenci öğrenim görmüş, söz konusu okullarda 1’i kadın 21 öğretmen görev yapmıştır.245 1934-1935 öğretim yılında ve sonraki öğretim yıllarında öğrenci, öğretmen ve resmi idarelere bağlı olan okul ve kurslardaki sayıların katlanarak arttığı görülmektedir. Rakamlarla örnek vermek gerekirse 1936-1937 öğretim yılında 1810 öğrenci, 156 öğretmen mevcutken,246 1937-1938 öğretim yılında 4963 öğrenciye 352 öğretmen düşmektedir.247 1938-1939 öğretim yılına air maarif yıllığında diğer resmi kurslar olarak sıralanan ipek böcekçilik okulları, devlet demiryolları kursları, inhisar kursları, köy eğitmen kursları, kur’an öğretme kurslarında öğrenci sayısı bir önceki yıla göre düşerek, 3156 erkek, 146 kız olmak üzere toplam 3302 öğrenci olmuştur. Söz konusu yılda 16’sı kız olmak üzere 2646 öğrenci mezun olmuştur. 248 Özel ilk meslek okul ve kursları biçki-dikiş yurtları ve lisan dershanleri olarak iki başlık altında incelenecektir. Biçki-Dikiş Yurtları Cumhuriyet’in ilk yıllarında kadın politikalarına önemli bir örnek olan Türk Kadınları Biçki Yurdu’nun oluşturduğu özel biçki dikiş yurtları bu alanda ilk olması açısından önemlidir. Türkiye genelinde sayıları 500’e yakın biçki dikiş yurtları eğitim çağındaki kızlardan, orta yaşlardaki kadınlara kadar geniş bir kitleye hitap etmiştir. Cumhuriyet Türkiye’sinin hedeflediği çağdaş kadınları yetiştirmede uygulanan sosyal, iktisadi ve eğitim politikalarında bu kurumlardan yararlanmak istenmiştir.249 Maarif Vekâletinden illere gönderilen tamime göre biçki dikiş yurtları açmak isteyenler, en az ilkokul mezunu olma ön koşuşlu ile ya yerli veyahut yabancı biçki okullarından mezun olmalı, ya da kız sanat okullarının birinde yapılacak sınavdan 245 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 384-385. 246 1936-1937 yılına ait maarif istatistiklerinde resmi idarelere bağlı olan ilk meslek okullarından inhisarlar, kooperatif, budama, müdür muhasip kurslarındaki öğretmen ve öğrenci sayısı yanlış gösterildiğinden düzeltme yapılarak genel toplam tekrar kontrol edilmiştir. 247 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 226-227., 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 244-245. 248 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 368-369. 249 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 254. 63 geçmeli idi.250 İlkokul mezunu olmayıp da biçki dikiş yurdu açmak isteyenler bulundukları yerlerdeki kültür müdürlüklerine başvurarak, ilkokullardan birinde ilköğretim müfettişlerinin biri gözetiminde dördüncü ve beşinci sınıflarda yoklama vereceklerdi. İlköğrenimi bitirme yoklamasına kabul edilerek başarılı olduklarında yurt açmalarına izin verilecekti.251 Biçki ve dikiş yurdu açmak, yurdun direktörlüğünü almak isteyenlerin 20 yaşında, söz konusu yurtlarda öğretmenlik yapmak isteyenlerin ise 18 yaşında olmaları uygun görülmüştür.252 Yurda alınacak öğrencilerden 16 yaşına kadar olanların ilköğrenimi tamamladıklarına dair ilkokul diplomasını ibraz etmeleri, 16 yaşından büyük olup ilköğrenim göremeyenlerin A kursu vesikası almalar gerekmiştir.253 Kurslarda biçki ve dikişe yoğun olarak yer verilerek, kurslar biçki ve dikiş yurtları adı altında açılsa da kurslarda, şapka, çiçek imalatı ve daktilo bilgisinin de öğretildiğini görmekteyiz.254 “Kurtuluş Biçki ve Dikiş Dershanesi Talimatnamesi” ne göre kadınlara ve erkeklere biçki ve dikişi teorik ve uygulamalı olarak öğretilmekte olup, üç aylık bir eğitimin sonunda yılda iki defa sınav yapılmaktaydı. Sınavlarda kadınlar beyaz işler, tuvalet, kostüm tayyör ve manken tatbikatından geçerken, erkekler kostüm takımı, palto, pardösü ve pijama dikmekteydi.255 1933-1934 öğretim yılında 1700’lerdeki öğrenci sayısı sonraki öğretim yıllarında aynen geçerliliğini korumuştur. Türkiye’nin hemen hemen her şehir, ilçe ve kasabalarında çok sayıda biçki ve dikiş yurtları açılmıştır. Kurs sayılarında dikkat edilmesi gereken nokta Marmara ve Ege bölgesindeki şehirlerde açılan kursların Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerine göre yüksek olmasıdır. Şehirlerdeki nüfus oranları ve gelişmişlik düzeyi ile bağlantılı olarak sayılar da değişiklik göstermektedir.256 Rakamlarla ifade etmek gerekirse 1932-1933 öğretim yılında İstanbul’un çeşitli ilçelerinde 26 biçki dikiş, nakış yurtları ve terzilik dershaneleri 250 Hâkimiyet-i Milliye, “Dikiş Yurdu Açma Şartları”, 15 İkinci Kanun (Ocak) 1934, s. 2. 251 Akşam, “Dikiş ve Biçki Yurtları”, 20 Mayıs 1935, s. 5. 252 TTKB Kararı, S. 199, 31.12.1935. 253 TTKB Kararı, S. 121, 17.5.1934. 254 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 258. 255 TTKB Kararı, S.94, 11.4.1934. 256 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 261, 263. 64 mevcutken, yine nüfus yoğunluğunun yüksek olduğu İzmir’de 6, Konya’da 5 ve Kocaeli’de 4 dershane bulunmaktaydı.257 Yurtların büyük bir kısmı kadınların şahsi çabaları ve maddi imkânlarıyla oluşturulsa da, özellikle biçki öğretmek için erkekler tarafından faaliyete geçirilenleri de vardır.258 1932-1933 istatistiğinde Konya Fuat Bey Tezi Dershanesi bu duruma somut bir örnektir.259 Müslüman Türkler gibi özellikle ağırlıklı olarak İstanbul’da Gayrimüslim Ermeni ve Yahudi vatandaşlar da kurs açmıştır.260 Yurt binalarının yetersizliği nedeniyle yurtların sergileri okulların salonunda, 1932’den sonra Halkevlerinin salonlarında düzenlenmiştir. Halkevlerinin açılması sonrasında özel yurtların bir kısmının halkevine bağlanması söz konusu olmuştur.261 1936-1937 öğretim yılında hususi biçki, dikiş yurtlarında 1402, Halkevleri biçki, dikiş yurtlarında 1132 öğrenci olmak üzere, 6’sı erkek toplam 2534 öğrenci öğrenim görmüştür. 1709 öğrenci mezun olurken, 136 öğretmen görev yapmıştır.262 1937- 1938 öğretim yılında hususi biçki, dikiş yurtlarında 1319, halkevleri biçki dikiş yurtlarında 1141 olmak üzere, 86’sı erkek 2460 öğrenci öğrenim görmüştür.263 Aşağıdaki tabloda 1933-1938 öğretim yılında biçki-dikiş yurtlarında öğrencilerin yaş gruplarına dağılımı gösterilmiştir: 257 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 246, 248. 258 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 259. 259 1932-1933 Maarif İstatistikleri, s. 248. 260 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 259. 261 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 261. 262 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 234-235. 263 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 252. 65 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 12-16 yaşları 404 472 416 581 545 937 17-25 yaşları 1143 1058 1061 1541 1350 1552 26-35 yaşları 176 226 285 341 382 367 36-45 yaşları 46 35 26 71 183 56 Şekil 3.3. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Biçki-Dikiş Yurtlarındaki Öğrencilerin Yaş Gruplarına Dağılımı264 Grafik bir bütün olarak incelendiğinde beş yıllık öğretim döneminde diğer ilk mesleki ve teknik öğretim okullarında olduğu gibi 17-25 yaş aralığındaki öğrenci sayısının yüksek, 36-45 yaş aralığının düşük olduğu görülmektedir. 1936-1937 yılında 17-25 yaş grubu öğrenci sayısı yüksek bir ivme yakalarken, sonraki yılda genel öğrenci sayısının yüksekliğinin aksine düşüş görülmüştür. Ancak erkek öğrenci sayısı büyük bir artış sağlayarak 1936-1937 yılında 6, 1937-1938 yılında 86, 1938- 1939 yılında 216 olmuştur. Son üç yılda erkek öğrencilerin tamamının halkevlerine bağlı biçki, dikiş, nakış, şapka, çiçek, çamaşır gibi mesleki dershanelerde öğretim gördüğünü belirtmek gerekir. Aşağıdaki tabloda ise 1933-1938 öğretim yılları arası biçki ve dikiş yurtlarındaki öğrencilerin menşeleri gösterilmiştir: 264 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 394.; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 324.; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 230.; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 234.; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 252; 1938- 1939 Maarif İstatistiği, s. 376. 66 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 Sınavla alınanlar 12 47 49 105 16 0 Ulus Okulları 610 616 544 744 695 618 İlkokullar 896 895 980 1236 1385 1782 Orta-lise vb. okullar 249 229 213 341 312 508 Yüksekokullar 1 4 2 3 52 4 Şekil 3.4. 1933-1938 Öğretim Yılları Arası Biçki-Dikiş Yurtlarındaki Öğrencilerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı265 1933-1934 ve 1936-1937 öğretim yıllarında öğrencilerin yaş gruplarına göre dağılımı ile mezun oldukları öğrenim dereceleri arasında tutarsızlık vardır. 1933- 1934 öğretim yılında sınavla alınan öğrenci toplamı okulları tekrar incelememize rağmen 18 olarak verilmiştir. Grafik bir bütün olarak incelendiğinde biçki ve dikiş yurtlarında öğrenim gören öğrencilerin en fazla ilkokul mezunu oldukları görülmektedir. Öğrenci sayısı her geçen yıl artmakla birlikte, 1937-1938 öğretim yılında yüksekokul sayısının sınavla alınan öğrenciler nedeniyle arttığını görmekteyiz. Lisan Dershaneleri 1933-1934 öğretim yılında lisan dershane ve kurslarının sayısının ülke genelinde 32 olduğu görülürken, en fazla dershane 10 adet ile İstanbul’da açılmıştır. İstanbul’u 4 dershane ile Kütahya’nın izlemesi dikkat çekicidir. Söz konusu yılda 2014 erkek, 434 kız olmak üzere 2.448 öğrenci öğrenim görmüş, 62’si erkek 258 öğrenci mezun olmuş ve 22’si kadın 75 öğretmenin görev yapmıştır. 266 Lisan dershanelerinde büyük bir artışın yaşandığı 1936-1937 öğretim yılında halkevlerine bağlı ve özel nitelikli kurslarda 5676 erkek, 2294 kız olmak üzere toplam 7970 öğrenci öğrenim görmüş, 110 öğretmenin görev yaptığı okullarda 5332 265 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 394.; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 324.; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 230.; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 234.; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 252; 1938- 1939 Maarif İstatistiği, s. 376. 266 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 386-387. 67 öğrenci başarılı olmuştur.267 Öğrencilerin büyük bir kısmı 17-25 yaş aralığında ve orta-lise ve bu dereceli okullar mezunudur. 1938-1939 öğretim yılında çoğunluğu İstanbul’da ve İzmir’de açılan lisan dershaneleri ile Halkevlerinde yabancılara yönelik olmak üzere toplam 73 lisan dershanesinde 3410’u erkek olmak üzere 4686 öğrenci öğrenim görürken, 1039 öğrenci başarılı olarak diploma almıştır. Öğrencilerin büyük bir kısmı yine 12-16 yaşlarında ve ilkokul mezunudur.268 3.2. Sayılarla Orta Mesleki ve Teknik Eğitim 3.2.1. Erkek Orta Sanat Okulları Erkek sanat okullarına ücretli yatılı, ücretli gündüzlü ve ücretsiz gündüzlü olmak üzere üç şekilde öğrenci kabul edilmekteydi. Ankara, Aydın, Bursa, Diyarbakır, Edirne, İstanbul, İzmir, Kastamonu, Konya gibi yerlerde bulunan bu bölge sanat okullarından mezun olan öğrenciler ikinci derecede orta ihtisas okul derecesinde öğretim görmüş kabul edilmekte ve teknikerlikte istihdam edilme haklarından yararlanmaktaydılar.269 Erkek Sanat Okulları aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere iki sınıflı hazırlık ve üç sınıflı teknik olmak üzere öğretim süresi toplamda beş yıldı. Bunların dışında yapı ustaları yetiştirmek amacıyla öğrenim süresi dört yıl olarak açılan Ankara İnşaat Okuluna tıpkı diğer orta sanat okulları gibi ücretli yatılı, ücretli gündüzlü ve ücretsiz gündüzlü olmak üzere üç şekilde öğrenci alınmaktaydı. Her yıl vilayetlerde ağustos ayı içerisinde okulun kabul şartlarını taşıyan öğrenciler için açılan sınavlarda başarılı olanlar ücretsiz yatılı olarak kabul edilmekte, okulun kabul şartlarını taşıyan ilkokul mezunlarından yıllık okul ücretini verenler ise ücretli yatılı olarak kayıt yaptırabilmekteydi. Ayrıca okulun kabul şartlarına sahip ilkokul mezunlarından isteyenler ücretsiz gündüzlü olarak öğretime devam edebilmekteydi.270 267 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 228-229. 268 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 370-371. 269 Türkiye Okulları Kılavuzu, Devlet Basımevi, İstanbul, 1936, s. 29. 270 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 26. 68 Tablo 3.2. Orta Erkek Sanat Okullarının Hazırlık ve Teknik Sınıflarındaki Ders Programı, Atölye Saatleri271 İhzari Teknik I Teknik II Teknik III Bölge sanat okulları I II Türkçe 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 2 2 2 2 2 2 2 Yabancı dil 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 Hesap ve cebir 3 2 1 1 1 1 1 1 1 - - - - - - - - - - - - - - Hendese-müsellesat 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 - - - - - - - Fizik - 1 1 1 1 1 1 1 1 - - - - - - - - - - - - - - Kimya - 1 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Resmi hattı ve model 8 8 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Malzeme - 1 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Jimnastik 2 2 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Mesleki resim - 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 4 6 6 6 6 6 6 4 6+2 6 6 Mesleki-umumi teknoloji - 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 2 1+2 1+2 1+2 1+2 1+2 1+2 2 Mesleki-umumi mihanik - 2 2 2 2 2 2 2 - - - - - - - - - - - - - - Mesleki ve umumi elektrik - - - - 2 - - - - - - - - - - - - - - - - - Tarih - 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 - - - - - - - Buhar kazanları - - - - - - - 1 1 1 1 - - 1 - - - - - - - Buhar motörleri - - - - - - - 1 1 1 1 - - - - - - - - - - Sınai elektrik - - - - - - - - - - 3 - - - - - - - - - - Ziraat makineleri - - - - - - - 1 1 - - - - - - - - - - - - Cebir - - - - - - - 1 1 1 1 1 1 1 - - - - - - - Askerliğe hazırlık dersi - - - - - - - 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 İnfilaklı motorlar - - - - - - - - - - - - - - 1 ½ 1½ 1½ 1½ - - - Su motorları - - - - - - - - - - - - - - ½ ½ ½ ½ - - - Elektrik laboratuvarı - - - - - - - - - - - - - - - - - 3 - - - Pratik elektrik - - - - - - - - - - - - - - 1 1 1 3 1 1 - Mesleki sıhhat - - - - - - - - - - - - - - 1 1 1 1 1 1 1 Sınai defter tutma - - - - - - - - - - - - - - 1 1 1 1 1 1 1 İktisadi coğrafya - - - - - - - - - - - - - - 1 1 1 1 1 1 1 Yurt bilgisi - - - - - - - - - - - - - - 1 1 1 1 1 1 1 Mesleki iktisat 20 21 18 18 18 20 18 18 18 20 20 19 20 17 17 18 20 20 23 23 20 18 16 Atölye saatleri 20 20 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 24 20 20 24 24 28 Toplam 40 41 42 42 42 44 42 42 42 44 44 43 44 41 41 42 44 44 43 43 44 42 44 271 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 28. 69 Tesviye-tornacı Demirci Dökümcü Elektrikçi Marangoz Modelci Sıhhi tesisat Tesviye-tornacı Demirci Dökümcü Elektrikçi Marangoz Modelci Sıhhi tesisat Tesviye-tornacı Demirci Dökümcü Elektrikçi Marangoz Modelci Sıhhi tesisat Tablo 3.3. 1933-1938 Öğretim Yılları Arası Orta Erkek Sanat Okulları Öğrenci ve Öğretmen Sayıları272 Öğrenci sayısı Öğretmen sayısı Fiilen-hükmen çalışan Hükmen öğretmenler çalışanlara Yatılı vekil Yıllar 1933-1934 21 - 166 187 20 - 20 1 - - - 1934-1935 20 - 163 183 19 - 19 - 1 - - 1935-1936 65 1 163 229 22 - 22 - 7 - - 1936-1937 95 2 149 246 24 - 24 - - - - 1937-1938 143 2 129 274 29 - 29 2 - - - 1938-1939 159 3 112 274 27 - 27 23 - - - 1933-1934 1 - 106 107 8 1 9 2 1 - - 1934-1935 1 - 147 148 12 - 12 - - - - 1935-1936 1 - 161 162 18 - 18 - 1 - - 1936-1937 1 - 174 175 16 - 16 - - - - 1937-1938 1 - 173 174 17 - 17 1 1 - - 1938-1939 - - 173 173 14 - 14 4 - - - 1933-1934 4 - 174 178 13 - 13 2 2 - - 1934-1935 11 - 171 182 17 - 17 - - - 2 1935-1936 14 3 192 209 17 1 18 - 1 - - 1936-1937 19 1 194 214 19 - 19 - - - - 1937-1938 23 4 193 220 15 - 15 4 - - - 1938-1939 43 1 179 223 15 - 15 14 2 - - 1933-1934 28 12 151 191 19 - 19 2 - - - 1934-1935 41 11 145 197 15 - 15 - - - - 1935-1936 80 3 137 220 15 - 15 - 2 - - 1936-1937 129 1 149 279 16 - 16 - - - - 1937-1938 219 7 166 392 22 - 22 2 - - - 1938-1939 352 7 146 505 24 - 24 19 1 - - 1933-1934 1 - 93 94 8 1 9 2 - - - 1934-1935 7 76 83 14 - 14 - - - - 1935-1936 16 - 58 74 12 - 12 - - - - 1936-1937 19 - 86 105 12 1 13 - - - - 1937-1938 18 1 97 116 9 - 9 2 1 - - 1938-1939 26 2 105 133 10 - 10 5 - - - 272 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 412, 414, 416, 418, 440; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 343, 345, 347, 349, 371-372; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 241-242, 255; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 244-245, 259; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 263-264, 280; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 395, 397, 399, 422. 273 Asli maaşlarını başka okulların kadrosundan alarak ücretli veya ücretsiz munzam ders okutanlar. 70 Diyarbakır Erkek Bursa Erkek Aydın Erkek Ankara Erkek Ankara Erkek Erkek Sanat Okulları Sanat Okulu Sanat Okulu Sanat Okulu İnşaat Usta Sanat Okulu Gündüzlü Paralı Parasız Toplam Asıl Vekil Toplam Munzam273 Tamamen Münhal Askere Uzun izinliye Tablo 3.3. (devam) 1933-1934 11 3 120 134 10 - 10 3 - - - 1934-1935 6 2 127 135 13 - 13 - - - - 1935-1936 19 2 132 153 13 - 13 - - - - 1936-1937 23 - 115 142 11 2 13 - - - - 1937-1938 42 - 177 219 13 - 13 5 - - - 1938-1939 68 2 193 263 12 1 13 9 - - - 1933-1934 20 17 243 280 24 - 24 3 - - - 1934-1935 24 12 235 271 27 - 27 - 2 - - 1935-1936 98 24 245 367 25 - 25 - 3 - - 1936-1937 117 30 233 380 33 - 33 - - - - 1937-1938 211 37 239 487 30 - 30 5 1 - - 1938-1939 212 41 234 487 34 1 34 19 - - - 1933-1934 16 15 208 239 17 - 17 2 3 - - 1934-1935 25 13 204 242 23 - 23 - - - - 1935-1936 40 11 196 247 23 - 23 - 3 - - 1936-1937 62 10 203 275 26 - 26 - - - - 1937-1938 121 14 181 316 23 - 23 5 - - - 1938-1939 189 23 138 350 21 - 21 17 3 - - 1933-1934 5 - 121 126 9 - 9 2 2 - - 1934-1935 16 - 133 149 12 2 14 - - - - 1935-1936 21 1 132 154 11 - 11 - 2 - - 1936-1937 30 1 134 165 11 11 - 2 - - 1937-1938 50 1 116 167 12 - 12 1 - - - 1938-1939 20 1 128 209 9 - 9 18 2 - - 1933-1934 57 - 110 167 15 - 15 2 - - - 1934-1935 60 - 107 167 17 - 1 - 1 - - 1935-1936 64 - 130 194 17 - 17 - - - - 1936-1937 113 - 134 247 18 - 18 - - - - 1937-1938 150 2 128 280 15 - 15 1 - - - 1938-1939 181 2 134 317 14 - 14 14 1 - - Erkek sanat okullarında 1933-1934 öğretim yılında hazırlık kısmında 877, teknik kısmında 826 olmak üzere toplamda 1.703 öğrenci öğrenim görmüş olup, bunlardan 164’ü gündüzlü, 47’si ücretli yatılı ve 1.492’si de öğrenci ücretsiz yatılı statüdeydı.274 10 erkek sanat okulu içnde 280 öğrenciyle İstanbul en yüksek, 94 ile Diyarbakır en düşük öğrenciye sahip sanat okullarıdır. 1934-1935 öğretim yılında öğrecni sayısı nispeten artmış, hazırlık kısmında 886, teknik kısmında 871 olmak üzere toplamda 1.757 öğrenci öğrenim görmüştür.275 1935-1936 öğretim yılına gelindiğinde ise öğrenci sayısının dikkat çekici boyutta arttığ, hazırlık kısmında 1.113 ve teknik kısmında 896 olmak üzere toplamda 2.009 274 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 418. 275 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 349. 71 Konya Erkek Kastamonu Erkek İzmir Erkek Sanat İstanbul Erkek Edirne Erkek Sanat Okulu Sanat Okulu Okulu Sanat Okulu Sanat Okulu öğrencinin öğrenim gördüğü tespit edilmektedir.276 Sonraki iki yıl içinde öğrenci sayıları önemli ölçüde artmış, 1937-1938 eğitim-öğretim yılında 2.645 ve 1938-1939 öğretim yılında 2.934 erkek öğrenci sanat okullarında mesleki eğitim almıştır.277 Tabloyu erkek sanat okullarında görevli öğretmen sayısı açısından incelediğimizde bu sayıların öğrenci sayısında olduğu gibi her geçen yıl arttığını görmekteyiz. 1933-1934 öğretim yılında 1’i vekil 144 öğretmen görev yaparken.278 1934-1935 öğretim yılına gelindiğinde öğretmen sayısı 2’si vekil olmak üzere 171’dir.279 Erkek sanat okullarında öğrencilerin sanat şubelerine göre dağılımı ise şu şekildeydi: 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 Tesviyecilik-Tornacılık 500 506 421 568 629 725 Demircilik 244 231 193 191 239 305 Elektrikçilik 85 73 82 58 65 66 Marangozluk 418 410 221 269 267 324 Dökümcülük 112 114 96 124 133 0 Diğer sanat şubeleri 252 292 298 290 329 411 Sanat Şubelerine 92 136 0 0 0 0 ayrılmayanlar Şekil 3.5. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Orta Erkek Sanat Okullarında Öğrencilerin Sanat Şubelerine Göre Ayrılışları280 Grafikte erkek sanat okullarının yıllara göre sanat şubelerine göre dağılımına bakıldığında tesviyecilik ve tornacılık sanat şubesinde öğrenci sayısının yüksek, elektrikçilik sanat şubesinde az sayıda öğrencinin bulunduğu görülmektedir. Öğrenciler bunlar dışında modelcilik, sıhhi tesisat, inşaatçılık, döşemecilik, 276 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 243. 277 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 265; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 399. 278 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 440. 279 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 372. 280 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 423; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 354; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 246. 1936-1937 Kültür İstatistiği, s.249; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 269; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 403 72 tenekecilik, duvarcılık, dülgercilik gibi değişen sanat şubelerinde eğitim almışlardır. Duvarcılık ve dülgercilik sanat şubelerinde öğretim gören yalnızca Ankara İnşaat Usta Okulu öğrencileridir. 1938-1939 öğretim yılında önceki yıllarda öğrencisi bulunan dökümcülük sanat şubesi istatistik mevcut olmadığından öğrenci sayısı belirtilememiştir. Aşağıdaki tabloda ise erkek sanat okullarından diploma alanların mezun oldukları sanat şubelerine göre ayrılışları gösterilmiştir. 140 120 100 80 60 40 20 0 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 Tesviyecilik-Tornacılık 75 77 91 98 118 101 Demircilik 19 21 29 21 30 25 Elektrikçilik 10 21 24 17 18 19 Marangozluk 50 59 53 42 44 36 Dökümcülük 10 10 18 18 19 0 Diğer sanat şubeleri 11 30 47 48 59 59 Sanat şubelerine 0 4 0 0 0 0 ayrılmayanlar Şekil 3.6. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Erkek Sanat Okullarından Diploma Alanların Mezun Oldukları Sanat Şubelerine Göre Ayrılışları281 Grafikteki verilere göre erkek sanat okullarından mezun olan öğrencilerin çoğunluğu tesviyecilik-tornacılık sanat şubelerinden diploma almıştır. 1933-1934 öğretim yılında 175 öğrenciden 75’i tesviyecilik-tornacılık, 50’si marangozluk, 19’u demircilik, 10’u elektrikçilik, 10’u dökümcülük sanat şubeleri mezunudur. Diğer sanat şubelerinden modelcilik, sıhhi tesisat, teneke ve sobacılıkta 1’er, inşaatçılık, doğramacılıkta 2’şer, döşemecilikte 4 öğrenci diploma almıştır. Sonraki yıllarda en 281 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 423; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 355; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 246; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s.249; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 269; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 403 73 fazla tesviyecilik-tornacılık kısmı mezun verirken, onu marangozluk takip etmiştir Söz konusu yıllarda en az mezuniyet veren kısım ise dökümcülüktür. 3.2.2. Kız Orta Sanat Okulları ve Enstitüleri İlköğretim mezunlarının devam ettiği ve öğretim süresi beş yıl olan bu okullarda birinci sınıfta diğer ortaöğretim kurumlarında olduğu gibi genel kültür dersleri gösterilirdi. 1933-1934 öğretim yılından itibaren ikinci sınıf öğrencileri yeteneklerine göre kadın sanatları şubesi (biçki-dikiş, moda ve nakış, beyaz işleri, kadın işleri) ve ev idaresi şubesi (yemek yapmak, ütü, moda, kola, çamaşır ve tamir, temizleme, hastalara ve yaralılara ihtimam tarzı ve çocuk bakımı) olarak ayrılarak farklı alanlarda uzmanlık kazanmaları sağlanmıştır. Öğrenci seçtiği bu şubelerden birinde diğer atölye ve meslek derslerini de birlikte alarak kolaydan zora doğru ilerleyen bir program dâhilinde tam bir donanım kazanırdı. Örnek vermek gerekirse biçki-dikiş dersinde çocuk eşyası üzerinde el dikişlerinden başlanarak, aşamalı olarak daha güç işlere ve nihayet kadın elbiselerine yönelik gelişen bir metot takip edilirdi. 1935-1936 öğretim yılında ise kız enstitülerine öğretim süresi iki yıl olan özel bölüm bir açıldı. Kız Sanat Orta Okulu ilk üç sınıfı, Kız Enstitüsü ise ikinci devresi olarak belirlendi.282 Kız Sanat Okulları ile Enstitülerinde müfredat programında okutulmakta olan genel dersler ortaokulların müfredat programına göre yetersiz bulunduğundan, meslek derslerini bozmayacak şekilde ortaokul müfredatının beş sınıf üzerine dağıtılarak uygulanması amaçlanmıştır. 1935-1936 ders yılı sonundan itibaren mezun olan öğrencilerin genel bilgi açısından ortaokul mezunu, mesleki bilgi açısından orta ihtisas öğrenimi görmüş sayılmaları uygun görülmüştür.283 Kız Sanat Okulları ve enstitülerinin haftalık ders programı şu şekildeydi: 282 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki Dikişin Yeri (1908-1952), s. 233- 234. 283 TTKB Kararı, S. 212, 3.10.1933. 74 Tablo 3.4. Kız Sanat Okulları ve Enstitülerinin Haftalık Ders Programı284 Sınıflar Genel Dersler I II III IV V Türkçe 5 3 2 2 2 Tarih 3 2 2 - - Coğrafya 2 2 1 1 - Medeni bilgiler - - - 2 2 Fen bilgisi 3 3 1 1 1 Biyoloji - 1 1 2 - Riyaziye 5 3 2 1 1 Defter tutma - - - - 1 Yabancı dil 6 3 3 3 3 Beden eğitimi 1 1 1 1 1 Müzik 1 1 1 1 1 El yazısı 1 - - - - Toplam 27 19 14 14 12 Genel ve Mesleki Dersler I II III IV V Dikiş başlangıcı 7 - - - - Nakış 2 2 2 2 2 Resim ve Tezyinî Resim 4 3 1 1 1 Yemek pişirme - 3 3 2 - Ev idaresi - 3 3 2 - Çocuk bakımı - - - 1 1 Hıfzıssıhha-ev idaresi - - 1 1 - uygulaması Toplam 13 11 10 9 4 Dikiş İhtisas Şubesi I II III IV V Biçki-dikiş - 7 9 11 20 Moda - 3 2 2 2 Çamaşır - - 2 2 1 Dikiş teknolojisi - - 1 - - Dikiş, mesleki resim, kıyafet - - 2 2 1 tarihi Toplam - 10 16 17 24 Moda İhtisas Şubesi I II III IV V Moda - 3 7 9 15 Çiçek - - 4 4 6 Biçki-dikiş - 7 2 2 2 Moda teknolojisi - - 1 - - Moda, mesleki resim, kıyafet - - 2 2 1 tarihi Toplam - 10 16 17 24 Genel dersler toplamı 27 19 14 14 12 Genel mesleki dersler 13 11 10 9 4 İhtisas şubeleri dersleri - 10 16 17 24 Genel Toplam 40 40 40 40 40 284 Türkiye Okulları Kılavuzu, 33-34; TTKB, S. 212, 3.10.1933. 75 Bu ders programı 1937’de haftada birer saat askerliğe hazırlık dersinin eklenmesiyle değişikliğe uğradı. İkinci ve üçüncü sınıfların ev idaresi, dördüncü sınıfların biyoloji ve beşinci sınıfların biçki-dikiş derslerinden birer saat alınarak, buraya askerliğe hazırlık dersi konmuştur. 285 1934 yılında ortaokul ve lise mezunları ile lise öğrencilerinin kız sanat okullarına ve enstitülerine girebilmeleri yönünde bir kolaylık getirilmiştir. Ortaokullardan mezun olarak kız sanat okulları ve enstitülerine kabul edilen öğrencilerin haftalık ders programı ise aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 3.5. Orta Okulu Bitirenlerden Kız Sanat Okulları ve Kız Enstitülerine Kabul Edilenlere Yönelik Haftalık Ders Programı286 Sınıf IV Sınıf V Dersler Biçki-dikiş Moda Biçki-dikiş Moda şubesi Şubesi şubesi şubesi Biçki-dikiş 16 4 19 4 Moda 4 16 4 16 Yapma çiçek - 4 - 7 Çamaşır 4 - 4 - Nakış 4 4 3 3 Ev idaresi 3 3 3 3 Yemek pişirme 4 4 4 4 Mesleki, tezyini resim 4 4 3 3 Teknoloji 1 1 - - Toplam 40 40 40 40 285 Talim ve Terbiye Kurulunun 95 sayılı ve 9.11.1937 tarihli kararı. 286 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.35. 76 Tablo 3.6. 1933-1938 Öğretim Yılları Arası Orta Kız Sanat Okulları Öğrenci ve Öğretmen Sayıları287 Öğrenci sayısı Öğretmen sayısı Hükmen Fiilen-hükmen çalışan öğretmenler çalışanlara Yıllar vekil 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 71 - - 71 7 - 7 - - - - 1937-1938 139 - - 139 4 - 4 8 - - - 1938-1939 147 - - 147 8 - 8 5 - - - 1933-1934 185 16 - 201 29 - 29 5 - - - 1934-1935 259 25 30 314 28 - 28 - - - - 1935-1936 331 61 59 451 41 - 41 - - - - 1936-1937 385 66 2 453 46 - 46 - 1 - - 1937-1938 389 82 4 475 51 - 51 - 1938-1939 395 58 1 454 32 - 32 44 - - - 1933-1934 128 - - 128 15 - 15 5 - - - 1934-1935 158 - - 158 18 - 15 - - - - 1935-1936 188 - - 188 17 1 18 - 1 - - 1936-1937 288 - - 288 18 1 19 - - - - 1937-1938 250 - - 250 21 - 21 3 - - - 1938-1939 254 - - 254 16 - 16 11 - - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - - - - - - - - - - 1938-1939 23 - - 23 8 - 8 - - - - 287 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 410, 440; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 341, 371; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 239-240, 255; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s.242-243, 259; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 261-262, 280; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 389, 391, 393. 288 Asli maaşlarını başka okulların kadrosundan alarak ücretli veya ücretsiz munzam ders okutanlar. 77 Edirne Kız Bursa Necati Bey Ankara İsmet Paşa Adana İsmet İnönü Kız Sanat Okulları Enstitüsü Kız Enstitüsü Kız Enstitüsü Kız Enstitüsü Gündüzlü Paralı Pansiyon Yatılı Parasız Toplam Asıl Vekil Toplam Munzam288 Tamamen Münhal Askere Uzun izinliye Tablo 3.6. (devam) 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 45 - - 45 9 3 12 3 - - - 1938-1939 47 - - 47 4 - 4 5 - - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 88 - - 88 18 - 18 - - - - 1937-1938 128 - - 128 17 - 17 7 - - - 1938-1939 142 - - 142 9 - 9 4 - - 2 1933-1934 91 - - 91 25 - 25 3 - - - 1934-1935 179 - - 179 25 - 25 - - - - 1935-1936 219 - - 219 35 - 35 - - 1 - 1936-1937 243 - - 243 33 - 33 - - - - 1937-1938 239 - - 239 26 - 26 4 - - - 1938-1939 261 - - 261 16 - 16 8 - - - 1933-1934 110 - - 110 25 - 25 - - - - 1934-1935 149 - - 149 26 - 26 - - - - 1935-1936 193 16 - 209 22 - 22 - - - - 1936-1937 189 19 - 208 28 - 28 - - - - 1937-1938 161 28 - 189 25 - 25 2 - - - 1938-1939 157 41 - 198 17 - 17 - - - - 1933-1934 66 - - 66 13 - 13 4 - - - 1934-1935 110 - - 110 14 - 14 - 1 - - 1935-1936 217 - - 217 26 - 26 - - - - 1936-1937 252 - - 252 18 - 18 - - - - 1937-1938 210 - - 210 23 2 25 5 - - - 1938-1939 237 - - 237 18 - 18 7 - - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 28 - - 28 6 - 6 3 - - - 1938-1939 84 - - 84 10 4 14 2 - - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 34 - - 34 9 - 9 7 - - - 1938-1939 53 - - 53 15 1 16 10 - - 1 78 Trabzon Kız Manisa Kız İzmir Cumhuriyet İstanbul Üsküdar İstanbul Selçuk İstanbul Kadıköy Elazığ Kız Enstitüsü Enstitüsü Kız Enstitüsü Kız Enstitüsü Kız Enstitüsü Kız Enstitüsü Enstitüsü İstatistiklere göre 1933-1934 öğretim yılında birinci sınıfa 145 öğrenci kaydolmuş, bir ders senesi zarfında 72 öğrenci ayrılmış, mevcut 596 öğrencinin 580’i güzdüzlü, 16’sı ücreti yatılı olarak öğrenim görmüştür.289 6 sanat okulu içinde Ankara İsmetpaşa Kız Enstitüsü 201 öğrenci ile en kalabalık okul olurken, en az öğrenci İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsündedir. Söz konusu öğretim yılında okullarda toplam 107 öğretmen görev almıştır.290 1934-1935 eğitim-öğretim yılına gelindiğinde birinci sınıflara 327 öğrenci alınırken, bir ders senesi içerisinde 78 öğrenci okullardan ayrılmıştır. Ders kesiminde mevcut öğrenci sayısı 910 olup, 885 öğrenci gündüzlü, 30 öğrenci yatılı parasız, 25 öğrenci de pansiyon paralı olarak öğrenim görmüştür. Sınav sonrası 375 öğrenci doğrudan, 257 öğrenci “erginleşerek” sınıf geçmiştir.291 1934-1935 eğitim-öğretim yılında resmî kız sanat okullarında fiilen çalışan öğretmen sayısı ise 111’dir.292 1935-1936 öğretim yılında önceki yıllardan farklı olarak beş sınıflı enstitü kısmı bulunan Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsüne 2 sınıflı öğretmen kısmı açılmıştır. 1935-1936 eğitim-öğretim yılında meslek kısmına 529, meslek kız öğretmenleri kısmına 53 toplamda 582 öğrenci birinci sınıfa kaydolmuş, bir ders yılı içinde 96 öğrenci okuldan ayrılmıştır. Öğrencilerin 1.148’i gündüzlü, 77’si yatılı paralı, 59’u yatılı parasız öğrenim görmüştür. Sınav sonrası 677 öğrenci doğrudan, 388 öğrenci ikmalle sınıf geçmiştir. 219 öğrenci sınıfta kalmıştır.293 1935-1936 öğretim yılında öğretmen sayısı artarak 141 olmuştur.294 Tablo incelendiğinde mevcut kız orta sanat okullarına 1936’dan itibaren Adana İsmet İnönü Kız Enstitüsü ve İstanbul Kadıköy Kız Enstitüsünün eklendiği ve mevcut okul sayısının 7 olduğu görülmektedir. Söz konusu eğitim-öğretim yılında kız sanat okullarında 540 öğrenci birinci sınıflara kaydedilmiş, 204 öğrenci diğer sebeplerle okuldan ayrılmış, 1.516 öğrenci gündüzlü, 85 öğrenci yatılı paralı, 2 öğrenci yatılı parasız olarak öğrenim görmüştür.295 1937-1938 öğretim yılında Elazığ, Manisa ve Trabzon kız enstitüleri de öğretime başlamıştır. Bu öğretim yılında 524 öğrenci birinci sınıflara kaydedilirken, 289 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 412. 290 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 440. 291 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 342-343. 292 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 371. 293 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 240. 294 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 255. 295 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 243. 79 179 öğrenci okuldan ayrılmış, 1.623 öğrenci gündüzlü, 110 öğrenci pansiyon paralı, 4 öğrenci pansiyon parasız olarak öğrenime devam etmiştir.296 1937-1938 öğretim yılında artan okul ve öğrenci sayısına eşdeğer olarak görevli öğretmen sayısının da artışı söz konusudur. Rakamlarla ifade etmek gerekirse fiilen ve hükmen çalışan 32’si erkek toplam 196 öğretmen mevcuttur. Bu öğretmenlerin 196’sı asıl, 5’i vekil öğretmendir.297 1938-1939 ders yılında öğretime başlayan Edirne kız enstitüsü ile birlikte 11 orta kız sanat okulunda 1900 öğrenci öğrenim görmüştür. 229’u kadın 255 görevli öğretmenin 156’sı okulun daimi öğretmeni, 96’sı stajiyer, 5’i tamamen münhale vekildir.298 1933-1933 öğretim yılları arasında kız sanat okullarında öğrencilerin sanat şubelerine göre ayrılışı şu şekildedir: 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1933-34 1934-35 1935-36 1936-37 1937-38 1938-39 Dikiş 371 466 403 581 701 508 Moda 91 175 138 157 177 211 Nakış 66 0 0 0 0 0 Beyaz İşler 125 460 0 0 0 0 Ev İdaresi 47 0 0 0 0 0 Diğer Sanat şubeleri 212 0 0 0 0 0 Şekil 3.7. 1933-1938 Öğretim Yılları Arasında Kız Sanat Okullarında Öğrencilerin Sanat Şubelerine Göre Ayrılışları299 Grafikte kız sanat okullarında öğretim gören öğrencilerin sanat şubelerine göre ayrılışını incelediğimizde dikiş şubesi, elişi ve ihtisas kısımlarında öğrenci adedinin yüksek olduğunu görmekteyiz. Grafikte yansıtamasak da dikiş, moda ve nakış şubeleri ihtisas ve elişi kısımlarına ayrılmaktadır. Diğer sanat şubeleri antika hesap işleri, çamaşırcılık, resim, pastacılık, tabahat, çocuk bakımı gibi değişen 296 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 262. 297 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 280. 298 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 393, 422. 2991933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 420; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 351; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 244; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 247; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 267; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 400. 80 şubelerden oluşmaktadır. 1933-1934 öğretim yılında dikiş şubesinde 371, moda şubesinde 91, nakış şubesinde 66, beyaz işler 125, ev idaresi 47 öğrenci öğretim görmüştür. Diğer sanat şubelerinden çamaşırcılıkta 7, resimde 68, tabahatta 41, çiçekte 96 öğrenci bulunktadır. 1934-1935 öğretim yılında nakış, ev idaresi ve diğer sanat şubelerinde öğrenci bulunmazken beyaz işler sanat şubesi 460 öğrencisiyle yükselişe geçmiştir. 1935-1936 ve sonraki öğretim yıllarında yalnızca dikiş ve moda şubelerinin ihtisas kısımlarında öğrenci mevcuttur. 3.2.3. İstanbul Terzilik Okulları İstanbul Terzilik Okulu içerisinde üç sınıflı kürkçülük şubesi açılarak “İstanbul Terzilik ve Kürkçülük Okulu” olarak adı değiştirilmiş ve yeni bir ders programı ve müfredat ile öğretim yürütmüştür.300 Birinci bölümde de ifade edildiği üzere Terzilik Okulu ilk defa 1929 yılında İstanbul’da kurulmuştu. İlkokul mezunu erkek ve kız öğrencilerini kabul eden okul, ilk kurulduğu yıllarında üç sınıflıdır.301 Terzi ve makastar yetiştirilmesi için açılan bu okulun öğretim süresi 4 yıl olarak belirlenmiştir. Üç yıllık dikiş şubesi ve bir yıllık biçki şubesi olarak iki kısma ayrılmıştır. Dikiş şubesini bitiren öğrenciler isterse biçki şubesine de devam edebilmektedirler. Dışarda terzilik yapmış olanlardan bu okulun biçki şubesine doğrudan doğruya girmek isteyenler, dikiş şubesinde gösterilen ameli derslerden bir sınav geçirmeye zorunludurlar.302 İstanbul Terzilik Okulu 1938-1939 öğretim yılında Erkek Terzilik Okulu adını almıştır. Bu yılda akşam kursları açarak çeşitli sebeplerle okula devam edemeyenler için de eğitim vermeye başlamıştır. 303 Okulun haftalık ders programı şu şekildeydi: 300 Talim ve Terbiye Kurulunun 2 sayılı ve 3.1.1934 tarihli kararı. 301 Türkiye Cumhuriyeti Maarifi (1923-1943), Maarif Matbaası, Ankara, 1944, s. 93. 302 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.24. 303 Mine Demir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908-1952), s. 240. 81 Tablo 3.7. İstanbul Terzilik Okulu Haftalık Ders Programı304 Sınıflar Dersler I II III Türkçe 2 3 2 Hesap ve Hendese 2 2 1 Defter tutma - - 2 Resim 1 1 1 Mesleki resim 2 1 1 Sanat bilgisi 1 1 1 Dikiş 27 27 27 TOPLAM 35 35 35 305 Tablo 3.8. Biçki Şubesinin Haftalık Ders Programı Dersler Saat Biçki ve prova tekniği 2 Mesleki resim 1,5 Erkek biçkisi 9.5 Kadın biçkisi 6.5 Ameli biçki prova tatbikatı 15 Toplam ders saati 34,5 Terzilik okulunda 1933-1934 öğretim yılında 26 öğrenci birinci sınıfa kaydedlirken, 16 öğrenci okuldan ayrılmış, 49’u kız 75 öğrenci öğrenim görmüş, 9 öğretmen görev almıştır.306 1934-1935 ve sonraki öğretim yıllarında öğrenci sayılarında önemli dalgalanmaların olmadığı ve öğretmen sayılarının aynı rakamlarda seyrettiğini istatistiki verilerden görmekteyiz. 3.2.4. Orta Ticaret Okulları ve Ticaret Liseleri Cumhuriyetin onuncu yılı itibariyle orta ticaret okullarından mezun olan öğrencilerin ülkenin ihtiyacını karşılamadığı görülünce 1933 yılında Ankara ve 1935 yılında İzmir’deki orta ticaret okullarına lise sınıfları eklenmiştir. Diğer taraftan İstanbul Ulum-u Aliye Ticaret Mektebi’nin “Yüksek Ticaret” bölümü 1932-33 öğretim yılında Ticaret Lisesi adını almıştır. 1938 yılına kadar diğer liselerden farklı öğretim programının uygulandığı bu okul, 3507 sayılı kanunla Yüksek İktisat ve Ticaret Okulu ile birlikte Maarif Vekâletine devredilmiştir.307 Dönemin İktisat 304 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.24. 305 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.24. 306 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 418-419, 440. 307 Reşat Özalp, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, Orta Dereceli Okullar, s.169. Ayrıca Talim ve Terbiye Kurulunun 181 sayılı ve 1.10.1935 tarihli kararı incelendiğinde İzmir Orta Tecim Okuluna tecim lisesi sınıfları eklenmesi ve Ankara Tecim Lisesinin teşkilat ve programının uygulanması Ertik ve Teknik Öğretim Genel Direktörlüğünce 1.10.1935 tarih ve 501 sayılı müzakere Bakanlığa Kurulda incelenmek üzere verilmiştir. 82 Bakanı Celal Bey yüksek ticaret okulunu ziyaret ederek okul programlarında yapılan düzenlemeyi incelemiş, bu hususta İktisat Vekâleti Ticaret Müdürü ve okul müdüründen izahat almıştır. Ticaret okulları ders programlarında yapılan düzenleme okula yeni bir veçhe kazandırmıştır. Daha önce ticaret okulunda ilkokul mezunlarını kabul eden ve öğretim süresi iki yıl olan bir devre vardı. Buradan mezun olan öğrenciler ticaret okulunun diğer devrelerine devam edemiyordu. Yeni düzenlemeyle bu devre dört seneye çıkarılarak, orta ticaret okulu adını alarak öğrenciye hem orta okullarda okutulan dersler gösterilecek, hem de mesleki öğretim yapılacaktır. Orta ticaret lisesini bitirenler ticaret lisesine devam edebilecektir. Ticaret lisesinin öğretim süresi üç yıldır. Lise kısmını bitirenler yüksek ticaret okuluna ya da lise bakaloryasını vererek üniversitenin herhangi fakültesine devam edecektir. Lise kısmından önce bir senelik hazırlık kısmı açılacak, sınıfta haftada on altı saat lisan dersi ve mesleki öğretim yapılacaktır.308 1935-1936 öğretim yılı ve sonraki yıllarda istatistiklerde orta ticaret okulları dört sınıf, ticaret liseleri orta ve lise kısımları olarak hazırlık ve altı sınıf üzerine kurulmuştur. Orta ticaret okulları ve ticaret liselerinin haftalık ders programı Türkiye Okulları Kılavuzunda yayınlandığı gibi şu şekildedir: Tablo 3.9. Orta Ticaret Okulları Ders Programı309 SINIFLAR DERSLER I II III IV Türkçe 5 3 2 2 Yabancı dil 6 5 5 5 Riyaziye (Genel hesap) 4 - - - Riyaziye (Tecimel hesap) - 3 2 2 Riyaziye (Hendese) - 2 1 - Riyaziye (Cebir) - - 2 1 Bürokomersiyal 4 5 5 5 Fen bilgisi 3 2 1 - Biyoloji - - 2 - Ekonomi - - - 2 Hukuk bilgisi - - - 2 Tarih 2 2 2 - 308 Akşam, “Ticaret mektebinde yeni teşkilat”, 10 Eylül 1934, s. 2. 309 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 29-30. Ayrıca Talim ve Terbiye Kurulunun 84 sayılı ve 9.9.1936 tarihli kararı incelendiğinde Ertik ve Teknik Öğretim Genel Direktörlüğünce Bakanlığa sunulup Kültür Kuruluna 2.9.1936 tarih ve 7/619 sayılı kararla orta ticaret okulları ve ticaret liselerine hazırlanmakta olan müfredat programına ait haftalık ders programı incelenmiştir. Bu karara göre Orta tecim okulları üçüncü sınıfında bir saat yurt bilgisi dersinin gösterilebilmesi için iki saatlik mal bilgisi dersinin bir saatinin bu derse ayrılması gerekmiştir. Yeni ders programı 1936-1937 eğitim-öğretim yılından itibaren orta tecim okullarında uygulanacaktır. 83 Tablo 3.9. (devam) Yurt bilgisi - - 1 1 Coğrafya (Genel) 2 2 - - Coğrafya (Ekonomik) - - 2 2 Steno - - 1 2 Mal bilgisi - - 1 2 Resim 2 2 1 1 El yazısı 2 2 - - Daktilo - - 2 3 Askerlik - 2 2 2 Jimnastik 2 2 - - Serbest 2 2 2 2 TOPLAM 34 34 34 34 Tablo 3.10. Ticaret Lisesinin İkinci Devresinin Haftalık Ders Programı310 İkinci Devre Derslerin isimleri IV (Şube) V VI Türkçe, ticari muhaberat ve neşriyat 3 2 1 Türk tarihi ve genel tarih 2 2 2 Sanayi ve ticaret tarihi - 1 1 Bürokomersiyal 4 3 3 Ticari ve mali hesap 2 4 2 İktisat coğrafyası 2 1 1 Yurt bilgisi - 1 1 İktisat, maliye ve istatistik 2 2 2 Hukuk ve Aktüel vergiler 2 2 2 Tabii bilgiler - 3 2 Emtia 2 2 2 Kooperatifçilik - - 2 İşletme bilgisi - 2 2 Yabancı dil 6 6 6 Daktilografi 4 - - Stenografi 3 - - Umumi tatbikat - - 2 Resim 2 1 1 Askeri tedrisat 2 2 2 TOPLAM 36 34 34 1935 yılında Orta Ticaret Okulu ve Ticaret Lisesinin mezuniyet sınavlarına dışarıdan girerek, buradan mezun olma imkanı getirilmiştir. Buna göre orta ticaret okulu mezuniyet sınavına girenlerin 18 yaşından, ticaret lisesinin mezuniyet sınavına girenlerin 22 yaşından küçük olmaları gerekmektedir. Orta ticaret okulu mezuniyet sınavına girecekler ortaokul, orta ticaret, ticaret lisesinin mezuniyet sınavına girmek 310 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 31. 84 isteyenlerden bir süre, lise ve ticaret lisesine devam edenler sınıf arkadaşları mezun olduktan ancak iki yıl sonra mezuniyet sınavına girebileceklerdir. Başarılı olanlara diplomaları verilecek ve ne suretle sınava kabul edildikleri yazılacaktır.311 1933-1938 yılları arası orta ticaret okullarının öğrenci ve öğretmen sayıları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: Tablo 3.11. 1933-1938 Yılları Arası Orta Ticaret Okullarının Öğrenci ve Öğretmen Sayıları312 Öğrenci sayısı Öğretmen sayısı Fiilen-hükmen çalışan Hükmen öğretmenler çalışanlara vekil Yıllar 1933-1934 117 - - 117 8 - 8 3 - 1 - 1934-1935 120 - - 120 7 1 8 - - - - 1935-1936 116 - - 116 11 - 11 - - - - 1936-1937 95 - - 95 9 - 9 - - - - 1937-1938 112 - - 112 7 - 7 4 - - - 1938-1939 133 - - 133 7 1 8 3 - - - 1933-1934 56 - - 56 6 - 6 3 - - - 1934-1935 46 - - 46 7 - 7 - - - - 1935-1936 98 - - 98 6 1 7 - 2 - - 1936-1937 149 - - 149 10 - 10 - - - - 1937-1938 197 - - 197 9 - 9 2 - - - 1938-1939 203 - - 203 11 - 11 7 - - - 1933-1934 61 - - 61 6 1 7 3 - - - 1934-1935 35 - - 35 4 - 4 - 1 - - 1935-1936 70 - - 70 10 - 10 - - - - 1936-1937 92 - - 92 9 - 9 - 5 - - 1937-1938 110 - - 110 7 - 7 3 - - - 1938-1939 146 - - 146 4 - 4 5 1 - - 1933-1934 235 - - 235 14 - 14 - - - - 1934-1935 333 - - 333 18 - 18 - - - - 1935-1936 318 - - 318 18 - 18 - - - - 1936-1937 337 - - 337 21 - 21 - - - - 1937-1938 387 - - 387 18 1 19 3 1 - - 1938-1939 367 - - 367 15 - 15 10 1 - - 311 TTKB Kararı, S. 87, 25.4.1935. 312 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 424, 426, 440; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 357, 359, 372; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 247-248, 256; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 250-251, 260; 1937- 1938 Maarif İstatistiği, s. 270-271, 281; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 405, 407, 423. 313 Asli maaşlarını başka okulların kadrosundan alarak ücretli veya ücretsiz munzam ders okutanlar. 85 Ankara Ticaret Trabzon Orta Samsun Orta Adana Orta Orta Ticaret Okulları Lisesi Ticaret Okulu Ticaret Okulu Ticaret Okulu Gündüzlü Paralı Yatılı Pansiyon Parasız Toplam Asıl Vekil Toplam Munzam313 Tamamen Münhal Askere Uzun izinliye Tablo 3.11. (devam) 1933-1934 319 - - 319 - - - - - - - 1934-1935 309 - - 309 - - - - - - - 1935-1936 304 - - 304 - - - - - - - 1936-1937 231 - - 231 25 - 25 - - - - 1937-1938 224 - - 224 37 1 38 1 - - - 1938-1939 324 - - 324 23 - 23 10 - - - 1933-1934 31 9 3 43 - - - - - - - 1934-1935 64 56 5 125 - - - - - - - 1935-1936 56 24 8 88 - - - - - - - 1936-1937 60 40 9 109 12 - 12 - - - 1937-1938 64 48 10 122 - - - - - - - 1938-1939 122 - 10 132 314 1933-1934 109 - - 109 6 2 8 3 - - - 1934-1935 98 - - 98 10 - 10 - - - - 1935-1936 193 - - 193 9 - 9 - 1 - - 1936-1937 228 - - 228 14 4 18 - 1 - - 1937-1938 229 - - 229 14 - 14 5 - - - 1938-1939 207 - - 207 14 - 14 17 - - - 1933-1934 eğitim-öğretim yılında altı sınıflı ticaret liselerinde, dört sınıflı orta ticaret okullarında ve iki sınıflı Galatasaray Lisesinin ticaret kısmında toplamda 838 erkek, 102 kız toplamda 940 öğrenci bulunmakta, bunların 928’i gündüzlü, 3’ü ücretsiz yatılı, 9’u da pansiyon ücretli konumundaydı.316 Tabloya yansıtılmasa da orta ticaret okullarından 135, ticaret liselerinden 63 öğrenci mezun olmuştur.317 1933-1934 öğretim yılında söz konusu okullarda 43 öğretmen görev yapmıştır. 318 1934-1935 eğitim-öğretim yılında öğrenci sayısı nispten artmış, 959 erkek, 107 kız toplamda 1.066 öğrenci öğrenim görmüş,319 16’sı kız 154 öğrenci mezun olmuştur.320 2’si kadın 47 öğretmen görev yapmıştır.321 314 1938-1939 öğretim yılında ticaret okulları öğretmenleri içerisinde sayısal verilere erişelememiştir. Muhtemelen Galatasaray Lisesi öğretmenleri ticaret kısmının derslerine girebilir. 315 İzmir Ticaret Lisesi 1932-1933 öğretim yılında İzmir Erkek Ticaret, 1933-1934 öğretim yılında karma olarak İzmir Orta Ticaret Okulu, 1935-1936 öğretim yılında karma İzmir Ticaret Lisesi olarak öğretim vermektedir. Anadolu gazetesinin haberine göre orta ticaret okulu kız ve erkek öğrencilere yönelik karma olması kararlaştırılarak İzmir ticaret okulu ticaret lisesine dönüştürülecektir. Kadınlara yönelik akşam okulu değiştirilerek karma düzeyde olacağı için akşam okuluna ihtiyaç kalmamıştır. Ticaret okulunda A, B ve C kursları açılarak A kursuna okuma-yazma bilmeyen, B kursuna ilkokul öğretimi gören, C kursuna dairelerde görev alan kadınlar kabul edilecektir. Kurslarda öğretim akşamüzeri tamamıyla meslek bilgisini artırmaya yönelik yapılacaktır. Anadolu, “Tecim Okulu muhtelit oldu.”, 9 Temmuz 1936, s. 3. Anadolu, “İzmir’de Tecim Lisesi Açılacak”, 19 Temmuz 1935, s. 2. 316 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 426. 317 Milli Eğitim Hareketleri 1927-1966,s. 44. 318 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 440. 319 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 359. 86 İstanbul İstanbul Yüksek İzmir Ticaret 315 Galatasaray Lisesi İktisat ve ticaret Lisesi ticaret kısmı lise kısmı 1935-1936 eğitim-öğretim yılında 1.028 erkek, 159 kız öğrenci kayıtlıdır.322 Öğrenci sayısının bir önceki yıla göre artmasına rağmen mezun sayısı düşüş göstererek 17’si kız 139 öğrenci olmuştur.323 2’si kadın 53 öğretmen görev yapmıştır.324 1936-1937 eğitim-öğretim yılında orta kısmında 853, lise kısmında 388 toplamda ise 1.045 erkek, 196 kız toplam 1.241 öğrenci kayıtlıdır.325 1936-1937 eğitim-öğretim yılında öğretmen sayısının artış göstermesi tüm okullardaki öğretmenler hakkında sayısal verilere ulaşılmasından kaynaklanmaktadır. 11’i kadın 104 öğretmen resmi ticaret okullarında görev yapmıştır.326 1937-1938 eğitim-öğretim yılında ticaret okullarının orta kısmında 988, lise kısmında 393 toplamda ise 1.113 erkek ve 268 kız öğrenci kayıtlıdır.327 20’si kız olmak üzere 152 öğrenci diploma alırken,328 okullarda 6’sı kadın toplam 94 öğretmen görev yapmıştır.329 3.2.5. Meslek Öğretmen Okulları Türkiye’de ilk meslek öğretmen okulları ortaokullara biçki, dikiş ve ev idaresi ile kız sanat okulları ve kız enstitülerine meslek dersleri öğretmeni hazırlamak üzere açılan Ankara Kız Meslek Öğretmen Okulu ile ortaokullara ve liselere öğretmen yetiştirmek üzere açılan Ankara Gazi Orta Öğretmen Okulu ve Terbiye Enstitüsü ile İstanbul Yüksek Öğretmen Okulu’dur. Bunları dışında müzik öğretmeni yetiştirmek üzere Ankara’da bir Musiki Öğretmen Okulu vardır.330 Bu dönemde mesleki eğitim-öğretim yapan okullarda öğretim programını uygulayacak yetkili ve bilgili öğretmen yetersiz olduğundan dış ülkelerden alanında uzman 65 öğretmen Türkiye’ye getirildi. Mevcut öğretmenlerin mesleki bilgilerini artırmak amacıyla yaz aylarında birçok alanda uzmanlık kursları açıldı. Talim ve Terbiye Kurulu’nun 27.06.1928 tarih ve 37 sayılı kararıyla mevcut ve yeni açılacak 320 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 17. Milli Eğitim Hareketleri 1927-1966 istatistiğinde orta ticaret okullarından 153, ticaret liselerinden 88 olmak üzere 244 öğrenci mezun olmuştur. 321 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 372. 322 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 249. 323 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 12. 324 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 256. 325 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 252. 326 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 260. 327 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 272. 328 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 14. 329 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 281. 330 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 20-21 87 Mesleki ve Teknik Öğretim okullarının ihtiyaç duyacağı atölye ve meslek dersi öğretmenini yetiştirmek için ilk defa 12 kız ve 22 erkek öğrenci dışarıya gönderilerek, döndüklerinde yabancı öğretmenlerin yerini doldurmaları sağlandı. Dış ülkelerde öğretime giden ve döndüklerinde görev alan öğretmen adayları yetersiz olunca, Milli Eğitim Bakanlığı atölye ve meslek dersleri öğretmenlerini yurt içinde yetiştirmek için girişim başlattı. Bu hususta ilk defa Talim ve Terbiye Kurulu’nun 23.09.1934 tarihli ve 222/216 sayılı kararı çerçevesinde “Meslek Muallim Mektebi” ilk ve orta dereceli kız meslek okullarına biçki-dikiş, nakış, çamaşır, ev idaresi ve çocuk bakımı derslerine öğretmen istihdam etmek üzere açılmıştır. 1939 yılına kadar okul iki ve üç yıllık bölümlere ayrılmakta ve iki yıllık bölümden mezun olan öğrenciler ortaokullara biçki-dikiş ve ev idaresi öğretmeni olarak atanmaktaydı.331 Bu dönemde Kız Meslek Öğretmen Okulunun haftalık ders programı şu derslerden oluşuyordu: Tablo 3.12. Kız Meslek Öğretmen Okulu Haftalık Ders Programı332 I II Kız Meslek Öğretmen Okulu dersleri Biçki-dikiş Moda Biçki-dikiş Moda Biçki-dikiş 21 14 21 14 Moda - 7 - 7 Ev idaresi-Yemek pişirme 2 2 2 2 Resim 4 4 4 4 Çamaşır 2 2 2 2 Nakış 2 2 2 2 Edebiyat 1 1 2 2 Yabancı dil(Fransızca) 3 3 3 3 Psikoloji ve Pedagoji 3 3 3 3 Çocuk bakımı, fizyoloji, hasta bakımı, 2 2 2 2 Hıfzıssıhha Toplam 40 40 40 40 331 Reşat Özalp, Aydoğan Ataünal, Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı, Talim ve Terbiye Kurulu-Milli Eğitim Şurası, s. 90-100. 1938-1939 öğretim yılında Kız Meslek Öğretmen Okulu iki yıllık bölümleri üç yıla çıkarılarak bölüm ve uzmanlık alanlarına yeni düzenlemeler getirilmiştir. Öğretim süresi üç yıl olan okulda Biçki-dikiş, Çamaşır-nakış, Moda-çiçek, Ev idaresi Yemek pişirme, Resim ve Çocuk Bakımı gibi uzmanlık alanlarında eğitim-öğretim faaliyetleri sürdürülmüştür. Tayyip Duman, “Mesleki ve Teknik Öğretime Öğretmen Yetiştiren Yükseköğretim Kurumlarının Kuruluşu, Gelişimi ve Kapatılmaları”, Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 1/1, 2014, s. 68. 332 TTKB Kararları, S. 83, 27.8.1936. Türkiye Okulları Kılavuzu’nda haftalık ders programı birinci sınıfta 34, ikinci sınıfta 35 olarak verilmiştir. 88 Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere haftalık ders saati toplamı 40 olan okulun iki yıllık kısmında 7, üç yıllık kısmında 8 uzmanlık alan mevcuttu. Okulun ilk programında öğretmenlik bilgisi dersinin psikoloji ve pedagoji olarak yer aldığı ve program içerisindeki ağırlığının %7.5 olduğu görülmektedir. Yine genel kültür derslerinin ağırlığı % 10 iken, alan bilgisi derslerinin ağırlığı %82.5 olarak tespit edilmektedir.333 Ankara Meslek Öğretmen Okulu Ankara Bölge Sanat Okulu’na bağlı olarak erkek sanat okullarına mesleki ve uygulamalı dersler öğretmeni yetiştirmek için açılmıştır. Beş yıllık erkek sanat okullarından mezun olan ve fabrika ile piyasa gibi istihdam alanlarında sanatında en az iki yıl deneyim kazanan öğrenciler bu okula mesleki ve ameli derslerden sınava alınmaktaydı. İlkokul mezunu olarak belirli bir sanatla uğraşanlar ve sanatları dâhilinde en az yedi yıl süreli çalışanlarsa mesleki- uygulamalı derslerle birlikte Türkçe, Tarih, Coğrafya, Yurt bilgisi, Riyaziye, Fizik, Kimya derslerinden yapılacak müsabaka sınavları ile kabul edilmekteydi.334 Bu okulun ağaç işleri ve demir işleri şubelerinin ders programı aşağıda gösterilmiştir: Tablo 3.13. Erkek Meslek Öğretmen Okulu Ağaç İşleri ve Demir İşleri Şubesinin Ders Programları335 Sınıflar Sınıflar Ağaç işleri şubesi Demir işleri şubesi I II III I II III Türkçe 2 2 2 Türkçe 2 2 2 Ameli mesai 28 8 10 Ameli mesai 24 18 - Resim 5 14 4 Resim 6 6 6 Genel-mesleki teknoloji 1 5 - Genel-mesleki teknoloji - 3 2 Fizik 2 2 - Fizik 2 2 - Kimya 2 2 - Kimya 2 2 - Riyaziye 1 2 - Riyaziye(cebir, hendese, 4 4 4 tersimi hendese) Mihanik - 2 - Mihanik - 2 - Makine ve motorlar - 2 - Makine ve motorlar - - 3 Mukavemet ve malzeme - - - Mukavemet ve malzeme 1 2 - İşletme bilgisi - 2 2 İşletme bilgisi - - 3 Yabancı dil 3 3 4 Yabancı dil 3 3 4 Yurt bilgisi ve iktisat - - 3 Yurt bilgisi ve iktisat - - 3 Genel-mesleki psikoloji - - 2 Genel-mesleki psikoloji - - 2 Genel-mesleki pedagoji - - 2 Genel-mesleki pedagoji - - 2 Genel-mesleki tedris u. - - 4 Genel-mesleki tedris u. - - 3 Ders uygulaması - - 9 Ders uygulaması - - 9 Mesleki hıfzıssıhha - - 2 Mesleki hıfzıssıhha - - 2 Toplam 44 44 44 Toplam 44 44 44 333 Tayyip Duman, “Mesleki ve Teknik Öğretime Öğretmen Yetiştiren Yükseköğretim Kurumlarının Kuruluşu, Gelişimi ve Kapatılmaları”, 67. 334 TTKB Kararları, S. 118, 6.11.1936. 335 TTKB Kararları, S. 118, 6.11.1936. 89 Ankara Müzik Öğretmen Okulu ise “Musiki Muallim Mektepleri Talimatnamesi” uyarınca ilk ve orta derecedeki okullar için müzik öğretmeni yetiştirmek için açılmıştır. Öğrenim süresi genel orta tahsil ve mesleki tahsil olarak iki devre halinde altı senedir. Öğretim yatılı, gündüz ve ücretsiz olarak yürütülmektedir.336 Ankara Müzik Öğretmen Okulu’nun birinci sınıfına beş sınıflı ilkokul mezunlarından sesi elverişli ve yetenekli olanlar seçilmekteydi. Ortaokul ve liselerin farklı sınıflarından bu okula girecek olanların muadil sınıflara alınması amacıyla bu okulda mevcut olup, diğer ortaokul-liselerde okunmayan meslek derslerinden bir sınava girmesi gerekiyordu.337 Bu okulun haftalık ders programı aşağıda belirtilmiştir: Tablo 3.14. Ankara Müzik Öğretmen Okulu Ders Programı338 SINIFLAR DERSLER I II III IV V VI Koro, Enstrüman, Şan, Obl. Piyano + + + + + + Entonation 3 3 3 3 2 2 Armoni - 3 3 3 2 1 Kontrpuvan - - - - 3 3 Müzik formları B. - - - - 1 1 Müzik aletleri - - - - 1 - Musiki tarihi - - - - 2 2 Sanat tarihi - - - - - 1 Koro idaresi ve tatbikatı - - - - - 1 Didaktik ve metodik - - - - 1 - Tatbikat ve kritik - - - - - 3 Müzik estetiği - - - - - 1 Terbiye ve ruhiyat - - - - 2 - Terbiye ve terbiye tarihi - - - - - 2 Türkçe 5 4 3 - - - Edebiyat - - - 3 3 2 Tarih 2 2 2 2 - - Coğrafya 1 1 2 1 - - Yurt bilgisi - - 1 1 - - İçtimaiyat - - - - 1 1 Fen bilgisi ve Biyoloji 1 2 3 4 - - Fransızca 3 2 2 2 2 2 Riyaziye 2 2 2 2 - - Resim 1 1 1 - - - Beden terbiyesi 2 2 2 2 2 2 Askerlik dersleri-biçki-dikiş Ders saatleri haricindedir. 336 Resmi Gazete, “Musiki Muallim Mektepleri Talimatnamesi”, S. 1769, 8 Nisan 1931, s. 407-408. 337 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.22 338 Türkiye Okulları Kılavuzu, s.22-23 90 1933-1938’e kadar olan eğitim-öğretim dönemleri içerisindeki meslek öğretmen okullarının öğrenci ve öğretmen durumu ile ilgili yıllıklardan derlenen veriler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: Tablo 3.15. 1933-1938 Yılları Arası Öğretmen Okullarının Öğrenci ve Öğretmen Sayıları339 Öğrenci sayısı Öğretmen sayısı Hükmen Fiilen-hükmen çalışan çalışanlara öğretmenler vekil Yıllar 1933-1934 10 - 245 255 13 - 13 3 - 1 - 1934-1935 9 - 251 260 15 - 15 - - 1 - 1935-1936 6 - 249 255 14 - 14 - - 1 - 1936-1937 5 - 286 291 14 - 14 - - - - 1937-1938 4 - 236 240 11 - 11 2 - - - 1938-1939 19 - 231 250 12 - 12 1 - - - 1933-1934 18 - 187 205 13 - 13 1 - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - - - - - - - - - - 1938-1939 - - - - - - - - - - - 1933-1934 6 - 132 138 28 - 28 4 - - - 1934-1935 17 - 120 137 28 - 28 - - - - 1935-1936 28 - 120 148 29 - 29 - - - - 1936-1937 - - 105 105 37 - 37 - - - - 1937-1938 - - 83 83 31 - 31 10 - - - 1938-1939 - - 34 34 33 - 33 6 - - - 339 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 398, 400, 402, 404, 406, 437; 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 329, 331, 333, 335, 337, 370; 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 236-238, 254; 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 239-240, 258; 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 257-258, 279; 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 383, 385, 387, 421. 340 Asli maaşlarını başka okulların kadrosundan alarak ücretli veya ücretsiz munzam ders okutanlar. 341 Kız ve erkek öğrencilere yönelik karma eğitim-öğretim vermektedir. 91 Ankara Müzik Adana Kız Adana Erkek Öğretmen Okulları Öğretmen Okulu341 Öğretmen Okulu Öğretmen Okulu Gündüzlü Paralı Yatılı Pansiyon Parasız Toplam Asıl Vekil Toplam Munzam340 Tamamen Münhal Askere Uzun izinliye Tablo 3.15. (devam) 1933-1934 10 - 208 218 11 2 13 5 - - - 1934-1935 8 - 153 161 17 - 17 - - - - 1935-1936 23 - 140 163 20 1 21 - - - - 1936-1937 30 - 352 382 16 - 16 - - - - 1937-1938 27 - 329 356 14 1 15 3 - - - 1938-1939 23 - 320 343 15 1 16 1 - - - 1933-1934 416 17 183 616 17 - 17 9 - - - 1934-1935 430 27 136 593 25 - 25 - - - - 1935-1936 511 26 165 702 20 1 21 - 1 2 - 1936-1937 597 34 144 775 24 2 26 - - - - 1937-1938 601 27 123 751 23 - 23 2 - - - 1938-1939 622 37 147 806 26 1 27 20 - - - 1933-1934 - - 185 185 12 1 13 - - 2 - 1934-1935 - - 149 149 12 - 12 - - 1 - 1935-1936 46 - 155 201 10 - 10 - - - - 1936-1937 46 - 165 211 11 2 13 - - - - 1937-1938 48 - 150 198 8 - 8 6 1 - - 1938-1939 - - 148 148 7 1 8 7 - - - 1933-1934 53 - 278 331 17 1 18 2 - - - 1934-1935 47 - 316 363 16 - 16 - 1 - - 1935-1936 19 - 235 254 18 - 18 - - - - 1936-1937 40 - 215 255 12 2 14 - - 1 - 1937-1938 51 - 216 267 11 - 11 4 1 - - 1938-1939 63 - 219 282 13 2 15 11 - - - 1933-1934 8 - 159 167 9 - 9 3 - - - 1934-1935 12 - 82 94 7 - 7 - - 1 - 1935-1936 23 - 73 96 12 2 14 - - - - 1936-1937 33 - 80 113 12 - 12 - - - - 1937-1938 49 76 - 125 2 2 4 8 1 - - 1938-1939 79 - 106 185 2 - 2 8 - - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - 43 43 8 - 8 - - - - 1938-1939 - - 122 122 12 - 12 - - - - 92 Eskişehir Mahmudiye Erzurum Edirne Kız Edirne Erkek Bursa Kız Öğretmen Balıkesir Erkek Erkek Öğretmen Okulu Öğretmen Okulu Öğretmen Okulu Okulu Öğretmen Okulu Tablo 3.15. (devam) 1933-1934 2 - 147 149 - - -342 - - - - 1934-1935 7 - 347 354 11 - 11 - - - - 1935-1936 13 - 368 381 15 - 15 - - - - 1936-1937 9 - 213 222 17 - 17 - - - - 1937-1938 10 - 175 185 16 - 16 - - - - 1938-1939 4 - 173 177 12 2 14 1 1 - - 1933-1934 261 - 253 514 29 - 29 3 - - - 1934-1935 351 - 260 611 24 - 24 - - - 2 1935-1936 409 - 268 677 25 - 25 - - - - 1936-1937 611 1 279 891 36 - 36 - - - - 1937-1938 202 8 289 499 23 - 23 5 - - - 1938-1939 219 12 314 545 38 3 41 16 - - - 1933-1934 270 - 259 529 16 1 17 3 - 4 - 1934-1935 402 - 161 563 22 2 24 - 1 6 - 1935-1936 754 - 183 937 25 1 26 - - 1 - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - 85 85 4 - 4 - - - - 1938-1939 - - 189 189 7 - 7 7 - - - 1933-1934 252 2 225 479 16 1 17 7 - - - 1934-1935 349 - 210 559 16 3 19 - - - 1 1935-1936 421 - 224 645 18 3 21 - - - - 1936-1937 501 - 192 693 19 - 19 1 - - - 1937-1938 569 - 173 742 22 1 23 - - - - 1938-1939 638 - 188 826 22 3 25 15 - - - 1933-1934 149 - 189 338 12 2 14 4 - - - 1934-1935 22 - 78 100 - - -344 - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - - - - - - - - - - 1938-1939 - - - - - - - - - - - 342 Bu öğretmen okulu İstanbul Erkek Lisesinin içinde olduğu için öğretmenleri mezkûr lise öğretmenleri meyanına dâhildir. 343 1938-1939 öğretim yılında Kızılçullu Erkek Öğretmen Okulu olarak değiştirilmiş ve kız-erkek öğrencilere karma öğretim veren köy öğretmen okulu olmuştur. 344 Herhangi bir veriye ulaşılamamıştır. 93 Konya Erkek Öğretmen İzmir Kız Öğretmen İzmir Erkek Öğretmen İstanbul Kız Öğretmen İstanbul Erkek Okulu Okulu Okulu343 Okulu Öğretmen Okulu Tablo 3.15. (devam) 1933-1934 184 - 211 395 17 2 19 1 - - - 1934-1935 271 - 156 427 21 1 22 - - - - 1935-1936 275 - 143 418 21 - 21 - - - 1 1936-1937 335 - 132 467 18 - 18 - - - - 1937-1938 398 - 132 521 22 1 23 2 - - - 1938-1939 436 - 132 568 20 - 20 8 - - - 1933-1934 3 - 177 180 9 1 10 1 - 1 - 1934-1935 - - 128 128 8 2 10 - 1 1 - 1935-1936 1 - 154 155 10 3 13 - - - - 1936-1937 3 - 148 151 9 5 14 - - - - 1937-1938 1 - 114 116 12 2 14 - - - - 1938-1939 31 - 106 137 7 - 7 4 - - - 1933-1934 13 - 143 156 23 1 24 - - 1 - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - - - - - - - - - - 1938-1939 - - - - - - - - - - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 - - - - - - - - - - - 1938-1939 - - 30 30 5 - 5 5 3 - - 1933-1934 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 - - - - - - - - - - - 1937-1938 2 - 24 26 2 - 22 2 - - - 1938-1939 3 - 38 41 4 - 4 13 - - - 94 Ankara ErkekMeslek Trakya Erkek Trabzon Erkek Sivas Erkek Öğretmen Konya Kız Öğretmen Öğretmen Okulu Öğretmen Okulu Öğretmen Okulu Okulu Okulu Tablo 3.15. (devam) 1938-1939 - - - - - - - - - - - 1934-1935 - - - - - - - - - - - 1935-1936 - - - - - - - - - - - 1936-1937 46 22 77 145 - - - - - - - 1937-1938 64 46 93 203 20 - 20 - - - - 1938-1939 78 47 97 222 20 - 20 - - - - 1933-34 öğretim yılında Adana, Ankara, Balıkesir, Bursa, Edirne, Erzurum, İstanbul, İzmir, Konya, Sivas, Trabzon olmak üzere 16 meslek öğretmen okulunun ortalar kısmında 2129, meslekler kısmında 2726 öğrenci öğrenim görmüş, 299’u kız olmak üzere 640 öğrenci mezun olmuştur.346 Adana Kız Öğretmen Okulu ve Trabzon Erkek Öğretmen Okulunun yalnızca söz konusu öğretim yılında faaliyette olduğunu sonraki öğretim yıllarında öğrenci alınmadığını görmekteyiz. Ankara Müzik Öğretmen Okulu diğer öğretmen okullarından farklı olarak istatistiklerde kız ve erkek öğrencilere yönelik karma düzeyde öğretim vermektedir. Öğretmen okullarında 242 asıl, 12 vekil, ücretli veya munzam 46 öğretmen bilfiil istihdam edilmiştir.347 1934-1935 eğitim-öğretim yılında toplamda 6 sınıflı öğretmen okullarının ders kesiminde 1.879 erkek, 2.620 kız toplamda 4.499 öğrenci öğretim görmüşt,348 81’i kadın 230 öğretmen görev yapmıştır.349 1935-1936 eğitim-öğretim yılında 7 erkek, 5 kız, 1 karma öğretmen okulunda öğrenci sayısı artarak orta ve meslek kısımlarında 2.256 erkek, 2.776 kız toplamda 5.032’e yükselmiştir. 357’si kız 753 öğrenci mezun olmuştur. Fiilen ve hükmen çalışan öğretmen sayısı 92’si kadın öğretmen olmak üzere 248’dir.350 1936-1937 eğitim-öğretim yılına gelindiğinde İsmet Paşa Kız Enstitüsü Meslek Öğretmen Okulu, Ankara Müzik Öğretmen Okulu ve diğer öğretmen 345 1936-1937 öğretim yılında üç sınıflı İsmet Paşa Kız Enstitüsü Meslek Öğretmen okulu, 1937-1938 öğretim yılında iki sınıf ve ihtisas kısımlarından oluşan Ankara Kız Meslek Öğretmen Okulu olarak düşünülmelidir. 1937-1938 öğretim yılında Ankara Meslek Öğretmen Okulu, Erkek Sanat Okulu, Kız Meslek Öğretmen Okulu İsmet Paşa Kız Enstitüsü binası içindedirler. 346 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 17, 408. 347 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 18. 348 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 339. 349 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 370. 350 1935-1936 Kültür İstatistiği, s. 12, 238, 254. 95 Ankara Kız Meslek Öğretmen Okulu345 okullarında 1.447 erkek, 3.254 kız toplam 4.701351 öğrenci öğrenim görmüş, öğretmen sayılarında her geçen yıl önemli değişiklik olmamakla birlikte azalarak 236 olmuştur.352 1937-1938 eğitim-öğretiminde öğretmen okullarına Ankara Kız Meslek, Ankara Erkek Meslek öğretmen okulları, Eskişehir Mahmudiye Erkek Öğretmen Okulu eklenirken, toplam öğrenci sayısı 4440, öğretmen sayısı bir önceki yılda olduğu gibi 236 olmuştur.353 1938-1939 öğretim yılında yeni açılan Trakya Erkek Öğretmen Okulu ile birlikte 17 ilk ve meslek öğretmen okullarında 3550’si kız toplam 4905 öğrenci öğrenim görmüştür. Eskişehir Mahmudiye, İzmir Kızılçullu, Trakya öğretmen okulları köy öğretmen okullarıdır. Musiki, meslek ve diğer öğretmen okullarında fiilen ve hükmen çalışan 123’ü kadın 286 öğretmen görev yapmıştır. Munzam dersi olan 123, tamamen münhal kalan öğretmenlikler 4, askerlik dersi öğretmenleri 19’dur.354 3.3. Diğer Bakanlıklara Bağlı Meslek Okulları 3.3.1. Ziraat Bakanlığına Bağlı Ziraat, Orman ve Makinist Okulları Türkiye’de ziraat bilgisini çocuklara öğretmek ve ziraat kurumlarında istihdam edilmelerini sağlamak için Bursa, İstanbul, İzmir ve Adana’da ziraat okulları açılmıştır. Ziraat okullarına çiftçi ve toprak sahibi kişilerin çocuklarından olması şartı getirilirken, bu dört okulda gösterilen dersler okulun bulunduğu yerin zirai durumu ve ihtiyaçları gözönüne alınarak belirlenmiştir. Örneğin tüm ziraat şubeleri önemli olmakla birlikte Bursa ziraat okulunda meyvecilik, tarım ve çiftçiliğe, İzmir ziraat okulunda bağcılık, ziraat sanatları, İstanbul’da tarım ve hayvancılık, Adana’da sıcak iklime uygum ziraatı ve tarla ziraatına yer verilerek öğrencinin yetiştirilmesine özen gösterilmiştir. Ziraat okulları ve uygulama çiftliklerini iyi koşullara getirerek, bu sayede öğrencinin uygulamalı öğrenmesine önem verilmesi hedeflenmiştir. Bu çiftliklerde halkın ihtiyaçlarına cevap verecek meyveli, meyvesiz fidan, cins tavuk 351 Maarif istatistiğinde Müzik ÖğretmenOkulu ve Kız Meslek Öğretmen Okulu öğrencileri öğretmen okullarının toplamına dâhil edilmemiştir ve 4451 olarak gösterilmiştir. 352 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 241, 258. Müzik Öğretmen Okulu öğrencileriyle Kız Meslek Öğretmen Okulu öğrencileri öğretmen okullarının toplamına dâhil edilmediğinden 1346 erkek, 3105 kız toplamda 4451 olarak verilmiştir. 353 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 260, 279. 354 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 387, 421. 96 yumurtası, cins tavuk ve horoz, aşılı köklü ve köklü Amerika çubuğu yetiştirilerek halka dağıtılmıştır. 355 Birinci bölümünde zabıt ceridelerinden yararlanarak bölge ziraat okullarının ders programlarını tablo halinde göstermiştik. Bölge ziraat okullarında öğretim teorik ve pratik olarak birlikte işlenirdi. Dersler içeriğine göre genel bilgi ve mesleki dersler olmak üzere iki ana gruba ayrılırdı. Kol tedrisatına ayrılan son sınıf öğretiminde çalışılan kollar tarla ziraatı grubu, bahçe ziraatı, zooteknik ve ziraat sanatları grubudur. Bu kollardan birine ayrılan son sınıf öğrencileri ilgili koldaki mevzuları teorik ve pratik olarak çalışmanın yanında, diğer kolları da yardımcı olarak alırlar ve gerekli genel bilgi derslerini de görürlerdi.356 1933-1934 eğitim-öğretim yılında Bursa, İstanbul, İzmir ve Seyhan’da orta ziraat okulları, Seyhan Makinist Okulu ve İstanbul Orman Ameliyat Okulu açık olup, tüm bu okullarda toplamda 220 erkek öğrenci yatılı ücretsiz olarak öğrenim görmektedir. 104 öğrencinin mezun olduğu yıl sonunda okullarda 35 erkek öğretmen görev yapmıştır.357 1934-1935 öğretim yılında sözü edilen okullara İstanbul Hayvan Sağlığı Küçük Sıhhiye Memurları ve Nalbant Okulu katılırken, tüm bu okullarda 223 öğrenci öğrenim görmüş, 45 öğretmen görev yapmıştır.358 Bu dönemde “orta mühendis muavini” yetiştirmek amacıyla359 1936-1937 öğretim yılından itibaren Bursa Orta Orman Okulu açılırken, ertesi yıl Bolu’da da aynı türden bir okul faaliyete geçirilmiştir. 1938-1939 öğretim yılında Adana, Adana Ziraat Makinist, Bursa, İstanbul, İzmir orta ziraat okulları ile Bolu ve Bursa Orta Orman okulunda 726 öğrenci öğrenim görürken, 1’i kadın 74 öğretmen görev yapmıştır.360 3.3.2. İnsanî ve Hayvanî Küçük Sıhhiye Memurları Okulları 1933-1934 öğretim yılındaki istatistikte mevcut okulların arasına İstanbul Tıp Fakültesi Ebe Okulu da dâhil edilmiştir. 123 öğrenci birinci sınıflara kayıt 355 Ziraat Gazetesi, “Ziraat Bakanlığı Ziraat Umum Müdürlüğünün Dört Yılda Başardığı İşler”, 3/5, 1935, s. 131-132. 356 Ragıp Ziya Mağden, Zirai Öğretimde 110 Yıl, Güzel İstanbul Matbaası, Ankara 1959, s. 103. 357 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 19, 428-429, 440. 358 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 361, 372 359 Resmi Gazete, S: 2742, 3 Temmuz 1934, s. 4083. 360 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 411, 423. 97 yaptırırken, 81’i kız olmak üzere toplam 198 öğrenci öğrenim görmüştür. Öğretim şekli açısından 108 öğrenci gündüzlü iken, 90 öğrenci yatılı ücretsiz olarak eğitim görmüştür. İstanbul Tıp Fakültesi Ebe Okulunun öğretmenleri tıp fakültesinin öğretmenleri arasında sayıldığından genel toplama dâhil etmedik. Söz konusu öğretim yılında 10 erkek öğretmen görev yapmıştır.361 1935-1936 öğretim yılı ve sonraki yıllarda öğrenci ve öğretmen sayılarında dalgalanmalar yaşanırken, bu durumun İstanbul Hayvan Sağlığı Küçük Sıhhiye Memurları, Nalbantlar Okulunun orta ziraat okulları bünyesine alınmasıdır. 1937- 1938 öğretim yılı istatistiğinde küçük sıhhat okullarına Ankara Çocuk Bakıcılık Okulu, Balıkesir Köy Ebe Okulu ve İstanbul Kızılay Hastabakıcılık Hemşirelik Okulu eklenmiştir. Söz konusu öğretim yılında 128 öğrenci birinci sınıflara kayıt yaptırmış, okulda 77’si erkek 250 öğrenci öğrenim görmüş, 5’i kadın 20 öğretmen görev yapmıştır.362 1938-1939 öğretim yılında öğrenci sayısı artarak 168’i kız 254 olurken, 14 öğretmen görev yapmıştır. Söz konusu yılda Konya Köy Ebe Okulu, sağlık okullarının arasına eklenirken, İstanbul Tıp Fakültesi Ebe Okulunun öğretmenlerinin Tıp Fakültesinin öğretmenleri arasında olduğunu belirtmek gerekir.363 3.3.3. Maliye, Tapu ve Nafia Okulları Bu tür okulların birinci sınıflarına 1933-1934 öğretim yılında 184 öğrenci alınırken, öğrenci sayısı bir önceki yıla göre artış göstererek 300, öğretmen sayısı ise düşüş göstererek 34 olmuştur.364 1935-1936 öğretim yılına ait maarif istatistiğini incelediğimizde önceki yıllarda İstanbul Tapu ve Kadastro Okulu’nun Ankara’ya taşındığını görmekteyiz. Okul 1937 tarihinden itibaren A ve B şubeleri biçiminde yeniden örgütlenirken okutulan dersler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: 361 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 430, 440. 362 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 274, 281. Maarif istatistiğinde toplam öğretmen sayısını 25 vermesine rağmen erkek öğretmen sayısı 29 olarak gösterilmiştir. 363 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 413, 423. 364 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 430, 440. 98 Tablo 3.16. Ankara Tapu ve Kadastro Okulunun Şubelerinde Okutulan Dersler365 A şubesi dersleri B şubesi dersleri Medeni Kanun ve Borçlar Hukuku Topografya (Nirengi ve poligon ve şehir ve arazi haritaları ve fotogrametri genel malumat İdare Hukuku Mesaha ameliyatı Hukuk Usulleri Muhakemeleri ve İcra ve İflas Müsellesat ve logaritma tatbikatı ile harita Hukuku resmi İntihal kanunları ve miras hükümleri Resmi hattı ve kaligrafi Ayni haklar ve Tapu Sicili Nizamnamesi ile Kadastro ve Tapu Tahrir Kanunu ile Tapu tatbikatı Sicili Nizamnamesi Tasarruf kanunları ile nizamnameleri - Mali kanunlar - Coğrafya - Hesap ve cebir - Hendese ve müsellesat - Topoğrafya ve tatbikatı - Resmi hattı ve kaligrafi - Bu okulların 1934-1935 öğretim yılı ve sonrasındaki iki yılda öğrenci sayısının sürekli arttığını, buna karşılık 1937-1938 öğretim yılında ise bunun düşüşe geçtiğini istatistiklerden görebilmekteyiz. Öğretmen sayısı öğrenci sayısının aksine giderek düşüş gösterirken, öğrenci sayısının azaldığı 1937-1938 öğretim yılında ters orantılı bir şekilde artmıştır. 1938-1939 öğretim yılında Ankara Tapu Ve Kadastro, Ankara Maliye Meslek, İstanbul Nafia Teknik Okulunda 384 öğrencinin öğrenim görürken, 50 öğretmen görev yapmıştır.366 3.3.4. İstanbul ve Ankara Konservatuvarı İstanbul Belediyesine bağlı Konservatuvar, musiki ve sahne sanatkârı yetiştirmek için başlangıç ve tekâmül dersleri adı altında iki kısımda açılmıştır. Konservatuvara alınan öğrenci altı ay içerinde yetenek ve çalışkanlığını kanıtlayamazsa okuldan çıkarılmaktadır. Kabul edilebilmek için ilkokul mezunu olmak ve kabul sınavlarında başarılı olmak gerekir. Konservatuvara kabul sınavlarında başarı gösterenler piyano ve orkestra aletleri, yüksek musiki nazariyatı, teganni ve musiki deklamasyonu, temsil ve balet, milli kültür alanına giren türkü ve danslar gibi şubelerden istediğini tercih edebilmektedir. Ayrıca piyano, keman ve şan 365 Resmi Gazete, “Tapu ve Kadastro Mektebi Talimatnamesi”, S. 3600, 10 Mayıs 1937, s. 8051- 8052. 366 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 415, 424. 99 dersleri dışındaki dersler ücretsizdir. İstanbul Konservatuvarı yatı kısmı ise şehir bandosu ve belediyeye bağlı musiki kurumlarında istihdam edilmek üzere parasız açılan kurumlardır. Yatı kısmına kabul edilen öğrenci yaylı ve ağız sazı olarak iki esas ders alarak, ağız sazından diploma sınavına girerek başarılı olmalıdır. İlkokul mezunu olarak giren ve kabul sınavında başarılı olan öğrenciler, yukarıda yatı kısmında ifade ettiğimiz istihdam alanlarında üç sene zorunlu hizmete mecburdur.367 İstanbul Konservatuarında 1933-1934 öğretim yılında öğrenci sayısı bir önceki yıla nazaran artış göstererek 118’i kız 248 olurken, 4’ü kadın 17 öğretmen görev yapmıştır.368 Bir sonraki yıl öğrenci sayısı düşmüş, 230 öğrenciye 23 öğretmen eğitim vermiştir.369 1935-1936 yılına gelindiğinde öğrenci sayısı yükselerek 250 olurken, bu yıl konservatuardan 11 öğrenci mezun olmuştur. Bu öğretim yılında 4’ü kadın olmak üzere 25 öğretmen görev yapmıştır.370 1936-1937 öğretim yılında İstanbul Belediye Konservatuvarında öğrenci sayısı artarak 255 olurken, 4’ü kadın 26 öğretmen görev almıştır. 371 1936-1937 öğretim yılına ait istatistiklerde İstanbul Belediye Konservatuvarının yanında Ankara Konservatuvarına ait sayısal verilere de ulaşıyoruz. Bu konservatuvarın kurulması için ilk hamle Alman besteci olan Paul Hindemith ile Berlin’de 27 Mart 1935 tarihinde yapılan sözleşme ile atılmıştır. Hindemith ardından Ankara’ya gelerek 20 Nisan 1936 tarihli yönetmelik taslağını hazırlamıştır.372 Hindemith 1935 yılında Ankara’da devlet konservatuvarının kuruluş koşulları, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrasını yeniden dizayn etme, orkestra için gerekli enstrümanları sağlama, Türkiye geneline müzik alanındaki reform yapılanmalarını yayma konu başlıklarını içeren dört rapor sundu.373 Hindemith’in hazırlamış olduğu rapor doğrultusunda sınav komisyonu kurularak 6-12 Mayıs 1936 tarihleri arasında gerçekleştirilen sınavlarda Musiki Muallim Mektebin’den 132 öğrenci sınava alındı. Paul Hindemith, okul müdürü Rauf Yener, Eduard Zuckmayer, Enrs Preatorius ve Necil Kazım Akses gibi önemli kişiler tarafından yapılan 367 Türkiye Okulları Kılavuzu, s. 53. 368 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 433, 440. 369 1934-1935 Kültür İstatistiği, s. 367, 373. 370 1935-1936 Kültür İstatistiği, 252, 256. 371 1936-1937 Kültür İstatistiği, s. 255, 260. 372 Levent Suner, “Cumhuriyet Döneminde Tiyatroların Kurumlaşması”, Tiyatro Araştırmaları Dergisi, Yıl: 1995, C. 12, S. 12, s. 14. 373 Derya Şimşek, Ankara Devlet Konservatuvarı maddesi, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/Ankara_Devlet_Konservatuvar%C4%B1, Erişim Tarihi: 17.05.2021. 100 sınavlarda başarı gösteren 86 öğrenci müzik ve sahne sanatlarına, 46 öğrenci müzik öğretmenliğine ayrıldı.374 Konservatuvarın musiki bölümünü bitirenler musiki öğretmeni olurken, opera ve tiyatro kısmı mezunları iki sene sonra kurulacak devlet tiyatrosunda istihdam edilecektir. Konservatuvarın tiyatro kısmına ortaokul mezunları alınmaktadır. Maarif vekâleti opera ve tiyatro kısımlarına eleman yetiştirmenin yanı sıra devlet tiyatrosunun esaslarını hazırlamak ve kuruluşu sırasında fikirlerinden yararlanmak için Ankara’ya geldikten sonra bu konuda incelemeler sonrası rapor sunan Carl Ebert’in fikirlerinden faydalanacaktır.375 1937-1938 öğretim yılında İstanbul Konservatuvarında 138 erkek, 203 kız toplam 341 öğrenci öğrenim görmüş olup, bunların 267’si gündüzlü, 74’ü yatılı statüde idi. Bu sene İstanbul’da 5’i kadın 39 öğretmen görev almıştır. Ankara konservatuvarında 1937-1938 ders yılında öğrenci sayısı bir önceki yıla göre artarak 34’ü kız olmak üzere 103 olmuş, 3’ü kadın 39 öğretmen görev yapmıştır.376 3.3.5. İzmir Sağır, Dilsiz ve Körler Okulu Dezavantajlı gruplara yönelik okullara öğretmen yetiştiren İzmir Sağır, Dilsiz ve Körler Okulunda 1933-1934 öğretim yılında öğrenci sayısı bir önceki yıla göre düşüş göstererek 67 olurken, okuldaki öğretmen sayısı 2’dir.377 Okulun öğrenci ve öğretmen sayısı yıllara göre artış göstermiştir. 1936-1937 ve 1937-1938 öğretim yılında okulun sağır-dilsizler, körler ve aptallar kısımlarına, A, B, C, D, E, F ve G devrelerine ve atölye sınıfına ayrıldığını görüyoruz. 1937-1938 öğretim yılında önceki yılda olduğu gibi öğrenci sayısı 116 olurken, 10 öğrenci mezun olmuş ve 9 374 Derya Çini Şimşek, “Müzik İnkılâbında Bir Uygulama; Musiki Muallim Mektebi’nden, Ankara Devlet Konservatuvarına”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 6, Sayı: 82, Kasım 2018, s. 247. 375 Akşam, “Devlet Tiyatrosunun Esasları Kuruluyor”, 9 Teşrin-i Evvel 1936, s. 1, 4.; Ayrıca Maarif Vekilliğinden yazılan 24.9.1938 tarih ve 101212/-3520 sayılı tezkerede Ankara’da kurulan Devlet Konservatuvarı ile Tiyatro Okulu için İsviçreli Prof. Carl Ebert iki ay, Walter Ruzicka’nın üç yıl süreyle getirilmesi için gerekli bütçenin ayrılması istenmiştir. Ancak Maliye Vekâletinden yazılan 24.10.1938 tarihli ve 54247/15882 sayılı mutalaanamede yalnızca Carl Ebert’in gerekli bütçe ayrıldığı takdirde getirilmesi gerekli görülmüştür. Netice olarak İcra Vekilleri Heyetince 12.11.1938 tarihinde görüşülerek iki ay süreyle Devlet Konservatuvarı ve Tiyatro okulunda çalıştırılması onaylanmıştır. Başkanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 30-18-1-2/Kararlar Daire Başkanlığı (1928-), Yer. 85-93-6, Dosya Ek. 242-220, Belge Tar. 12.11.1938 376 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 281, 277. 377 1933-1934 Maarif İstatistikleri, s. 432, 440. 101 öğretmen görev yapmıştır.378 1938-1939 öğretim yılında öğrenci sayısı artarak 121 olurken, yalnızca 9 öğrenci mezun olmuştur.379 378 1937-1938 Maarif İstatistiği, s. 276, 281. 379 1938-1939 Maarif İstatistiği, s. 418. 102 4. SONUÇ Mesleki öğretim Anadolu’da ahi birliklerinin yanı sıra esnaf ile sanatkâr örgütü olan lonca ve gedik gibi kuruluşlarda çırak-kalfa-usta aşamaları çercevesinde yapılmıştır. Klasik dönem Osmanlı Devleti’nde ise geleneksel yöntemlerle usta-çırak ilişkisi içinde atölyelerde sağlanan ahilik eğitimi yerini XVIII. Yüzyılda Lonca Teşkilatına bırakmıştır. Ancak Lonca Teşkilatı da yetersiz iç üretim, ticaret ahlâkının çökmesi, Avrupa mallarının Osmanlı pazarlarını ele geçirmesi ile geçersiz olmuştur. Osmanlı Devleti XIX. yüzyılda aldığı ağır yenilgi ve toprak kayıpları dolayısıyla önce orduyu düzeltmeye çalışmış daha sonra batı tarzında başta askeri alanda olmak üzere endüstrileşmede gerekli mesleki-teknik eğitim veren okullar açmıştır. Tanzimat döneminde (1839-1876) döneminde mesleki-teknik eğitim plansız da olsa bazı girişimler yapıldığı görülmektedir. Bu dönemde mesleki eğitim artarak çeşitlilik kazanmış; sivil alanda ticaret okulları, memur okulları, ziraat ve orman okulları, erkek ve kız teknik öğretim okulları açılmıştır. Özellikle Osmanlı Devleti’nde ilk sanat okullarının temelini oluşturan Islahhanelerin Mithat Paşa tarafından 1861’de Niş’te, 1864’te Rusçuk’ta açıldığını belirtmek gerekir. 1869’da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nde sanat okullarına yer verilmemesine rağmen “Islah-ı Sanayi Komisyonu” tarafından hazırlanan Mekteb-i Sanayi Nizamnamesi yürürlükteydi. Daha sonraki yıllarda İzmir, Bursa, İstanbul gibi illerde açılan sanat okullarının bütçesi ve programı il özel idareleri tarafından belirlendiğinden öğretim süreleri farklılık göstermiştir. Örneğin; Aydın Sanat Mektebi’nin öğretim süresi 3 yıl, Bursa Sanat Okulu’nun 4 yıl, Kastamonu Sanat Okulu’nun 5 yıldı. Üstelik İstanbul’da bulunan iki kız sanat okulunun öğretim progamı farklılık göstermekle birlikte aynı durum ticaret okulları içinde geçerliydi. Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu şartlar gereği mesleki-teknik eğitim sırasıyla açılsa da olumlu sonuç alamamıştır. Cumhuriyet öncesi dönemde açılan meslek okullarından amaçlanan kazanımlar çeşitli alanlarda kalifiye meslek elemanı yetiştirerek kendi işini kurması ya da işverenin yanında çalışmasıydı. Eğitim programlarını bulunduğu bölgenin ihtiyaçları belirlese de meslek okulları ulusal bir politika bütünlüğünden, nitelikli öğretim kadrosundan, il özel idareleri tarafından sağlanan kısıtlı bütçeden dolayı gelişemedi. Çünkü okullar 1927-1934 yılları arasında özel idareler olan iller ve belediyeler tarafından mali açıdan desteklendiğinden sanat okullarının biriken borçlarını iller ve belediyeler ödeme güçlüğü çekmiştir. Bu kapsamda mali sıkıntıda olan illerin 103 desteklenmesi için 1938 yılında yeni bir düzenleme getirilmiştir. Meslek okulları atölye ve satış evleri için, Milli Eğitim Bakanlığı emrinde bulunan kız mesleki ve teknik öğretim okulları için tahsis edilen ve il özel idarelerinden sanat okulları için verilen döner sermayeler birleştirilmiştir. Böylelikle Cumhuriyetin kuruluş yıllarından itibaren ulusal yapı yerel yönetimlerle merkezi otorite arasında dengeli bir şekilde sağlanarak il özel idareleri denilen yerel yönetimlerce yürütülen meslek okulları ulusal düzeye çıkarılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayi, ekonomi ve ticari alanda kalkınmasını sağlamak amacıyla yabancı uzmanların raporlarında belirtilen görüş ve önerilerle programlarda hazırlanmıştır. Örneğin 1924 yılında Türkiye’ye gelen John Dewey’in Milli Eğitim Bakanlığı merkez teşkilatında mesleki ve teknik öğretim işleri için bir birim kurulması teklifi daha sonra 10.06.1933 tarihli ve 2287 sayılı kanunla Resmi Gazetede yayınlanmıştır. 1926 yılında Brüksel şehrinin Mesleki ve Teknik Öğretim Genel Müdürü Omer Buyse Ankara, Kütahya, Uşak, İzmir, Aydın, Konya, Adana ve İstanbul’daki okullarda incelemelerde bulunarak yerel düzeyde sanayi ve ticaret odalarının temsilcileri ile işbirliği, halihazırda var olan ya da açılması planlanan okullarının bölge ihtiyaçlarına uygun olmasını savunmuştur. Ayrıca “Teknik Öğretim Hakkında Rapor” sunarak ülkenin ekonomik ve teknolojik gelişimine katkı sağlayacak önerilerde bulunmuştur. Özellikle MTÖ ile ilgili gelişmeleri ve faaliyetleri aktaracak “Teknik Öğretim Dergisi”nin çıkarılması, meslek ve sanat okullarına öğretmen istihdam edecek “İsmet İnönü Kız Enstitüsü”nün kurulması, mesleki ve teknik okullara öğretmen yetiştirmek için teknik öğretmen okullarının açılması raporunda altını çizdiği ve uygulandığı öneriler olmuştur. Eğitim sürecinin en önemli unsuru olan öğrenci ile birlikte mesleki ve teknik okullara öğretmen yetiştirme konusu Atatürk döneminde önem verilmesi gereken konu olarak görülmüştür. 1927 yılında 1052 sayılı “Meslek Mektepleri Hakkında Kanun”la mesleki-teknik eğitimde görev yapacak öğretmen ve eğitim uzmanların sağlanması konusunda önemli maddeler eklenmiştir. Bakanlık harekete geçerek meslek okullarına öğretmen ve yabancı uzman getirmenin yanında yurt dışına meslek öğretmeni yetiştirilmesi için elemanda göndermiştir.Yurt dışına meslek öğretmeni gönderme hususunda adaylara ilişkin şartları Talim ve Terbiye Kurul kararlarında erişmenin yanı sıra ülke içerisine getirilen yabancı uzmanlarla yapılan sözleşmeler de mevcuttur. 1927-1938 yılları arasında yurtdışına öğretmen yetiştirmek için 138 104 eleman gönderilirken, alanında uzman 65 kişi Türkiye’de görev yapmıştır. 1930’lu yıllarda da yukarıda ifade ettiğimiz gibi kız ve erkek sanat enstitülerine öğretmen yetiştirmek üzere Meslek Öğretmen Okulları açılmıştır. 1938-1939 öğretim yılında ertik kelimesi yerine meslek sözcüğü eklenmiş, 1938-1939 öğretim yılında iki yıl süreli Kız Meslek Öğretmen Okulu üç yıla çıkarılmıştır. Üçüncü Milli Eğitim Şurası’nda yer alan önerilerle üç yıl olan öğretmen okulları dört yıla çıkarılarak 1946 yılında Erkek Teknik Öğretmen Okulu, 1947 yılında Kız Teknik Öğretmen Okulu yeni eğitim programı ve yapıyla öğretime başlamıştır. Mesleki ve teknik öğretim; toplumun ihtiyaç duyduğu mal ve hizmet üretimini sağlamak amacıyla kalifiye elemanlar yetiştirilmesi için gerekli bilgi ve becerilerin atölye ve çeşitli uygulama alanlarında kazandırılmasını sağlamaktır. Sanayi, hizmet ve tarım sektöründe bilim ve teknolojinin gelişimine katkı sağlayacak nitelikli ara eleman ihtiyacı mesleki-teknik öğretimle kazandırılmaktadır. Sanayileşmiş ya da gelişmiş ülkelerin eğitiminde büyük oranda mesleki-teknik eğitime verilen öncelik ve uygulamalar ön plandadır. Mesleki-teknik öğretimde okul, iş yeri ve çeşitli kurum- kuruluşlarla daha fazla eşgüdümlü çalışıldığı zaman olumlu kazanımlar sağlanacaktır. Maarif yıllıklarından derlediğimiz sayısal verileri tablo ve grafiklerle yorumladığımız tez araştırmasında Türkiye’nin mesleki-teknik eğitime yönelik köklü bir geçmişe sahip olduğunu ahilik ve lonca teşkilatı gibi mesleki eğitim ve yeterlilik kazandıran oluşumlarda görmek mümkün olsa da modern anlamda mesleki ve teknik eğitim çabaları Atatürk döneminde başlatılmıştır. 105 KAYNAKLAR 1. Arşiv Belgeleri Başkanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Kurum: 30-18-1-2/ Kararlar Daire Başkanlığı (1928-), Yer Bilgisi: 60-91-5, Belge Tarihi: 29.11.1935. Başkanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 30-18-1-2/Kararlar Daire Başkanlığı (1928-), Yer. 85- 93-6, Dosya Ek. 242-220, Belge Tar. 12.11.1938 2. Süreli Yayınlar Akşam Anadolu Ceride-i Adliye Cumhuriyet Hâkimiyet-i Milliye İkdam Kurun Maarif Vekâleti Mecmuası Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası Muallimler Mecmuası Resmî Gazete Talim ve Terbiye Kurul Kararları Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi Vakit Ziraat Gazetesi 3. Kitaplar, Yıllıklar Akşit, Elif Ekin, Kızların Sessizliği, Kız Enstitülerinin Uzun Tarihi, İletişim Yayınları, 3. bs., İstanbul 2015. Alkan, Cevat, vd., Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara 2001. Amerikan Heyeti Raporundan Maarif İşleri, Maarif Vekilliği Yayınları, Devlet Basımevi, İstanbul 1939. Antel, Sadrettin Celal, Maarif Teşkilatı Hakkında Bir Lahiya (1926), Yay. Haz.: Dr. Niyazi Altunya, Ankara 2019. Ayas, Nevzat, Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitimi, Kuruluşlar ve Tarihçeler, Milli Eğitim Basımevi, Ankara 1948. Ayhan, Halis, “Cumhuriyet Döneminde Din Eğitimi”, Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Sempozyumu Bildirileri, 07-09 Aralık 2005, Haz: Murat Alper Parlak, AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2010, ss. 343-352. Balcı, Sezai, Osmanlı Devleti’nde Engelliler ve Engelli Eğitimi, Sağır, Dilsiz ve Körler Mektebi, Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, 2. bs., İstanbul 2018. Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1923-1932 Maarif İstatistikleri, Devlet Matbaası, İstanbul 1933. 106 Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1932-1933 Maarif İstatistikleri, Devlet Matbaası, İstanbul 1934. Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü 1933-1934 Maarif İstatistikleri, Devlet Matbaası, İstanbul 1935. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1934-1935 Kültür İstatistiği, Köyhocası Matbaası, Ankara 1936. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1935-1936 Kültür İstatistiği, Mehmet İhsan Matbaası, Ankara 1937. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1936-1937 Kültür İstatistiği, Sakarya Matbaası, İstanbul 1938. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü 1937-1938 Maarif İstatistiği, Suhulet Basımevi, İstanbul 1939. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1938-1939, Ulusal Matbaa, Ankara 1942. Cicioğlu, Hasan, Türkiye Cumhuriyeti’nde İlk ve Ortaöğretim, Tarihi Gelişimi, 2. bs., Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, Ankara 1985. Demir, Mine, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kadın Eğitiminde Biçki ve Dikişin Yeri (1908- 1952), Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, İstanbul 2019. Demirel, Fatih, Osmanlı’da Sağır-Dilsiz ve Âmâların Eğitimi, Dilsiz ve Âmâ Mektebi, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2013. Duman, Önder, “Samsun’da Eğitim (1923-1950)”, Gelenekten Moderniteye Samsun, Ed: Osman Köse, Samsun 2014, ss. 79-169. Ekinci, Yusuf, Ahilik ve Meslek Eğitimi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1990. Ergin, Osman, Türk Maarif Tarihi, C. I-II, Eser Matbaası, İstanbul 1977. ___________ Türk Maarif Tarihi, C. III-IV, Eser Matbaası, İstanbul 1977. ___________ Türk Maarif Tarihi, C. V, Eser Matbaası, İstanbul 1977. Ergün, Mustafa, Atatürk Devri Türk Eğitimi, Ocak Yayınları, Ankara 1997. Erkek Teknik Öğretim, Milli Eğitim Basımevi, Ankara 1949. Gedikoğlu, Şevket, Türkiye’de Yaygın Eğitim’den Çağdaş Halk Eğitimine, Kadıoğlu Matbaası, Ankara 1991. Gıorgetti, Filiz Meşeci, “Erkek Cumhuriyet/Atatürk Dönemi Eğitim (1920-1938)”, Kronolojik ve Tematik Türk Eğitim Tarihi, Ed: Mustafa Gündüz, İdeal Kültür Yayıncılık, 2. bsk., İstanbul 2019. Karagöz, Savaş, Cumhuriyet Dönemi Eğitimine Yön Veren Yerli ve Yabancı Uzman Raporları (1911-1927), Pegem Akademi Yayınları, 3. bs., Ankara 2020. Kız Enstitüleri ve Sanat Okulları Sergisi, 21 Mayıs 1938, Devlet Basımevi, Ankara 1938. Kühne, Alfred, Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor, Devlet Basımevi, İstanbul 1939. Maarif Vekâleti 1339-1340 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, Matbaa-i Amire, İstanbul 1341. Maarif Vekaleti 1340-1341 Ders Senesi İhsaiyyat Mecmuası, Devlet Matbaası, İstanbul 1927. Maarif Vekâleti 1925-1926 ders senesi İhsaiyyat Mecmuası, Devlet Matbaası, İstanbul 1928. Maarif Vekâleti 1926-1927 İstatistik Yıllığı, Devlet Matbaası 1929. Mağden, Ragıp Ziya, Zirai Öğretimde 110 Yıl, Güzel İstanbul Matbaası, Ankara 1959 107 Mesleki Tedrisatın İnkişaf Planı, Maarif Matbaası, İstanbul 1939. Milli Eğitim Hareketleri 1927-1966, Yay. No: 517, Devleti İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara 1967. Milli Eğitimde 50 Yıl, 1923-1973, Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Yay. No: 691, Ankara 1973. Oran, Sabri, Erkek Orta Sanat Okulları ve Erkek Sanat Enstitüleri, Pulhan Matbaası, İstanbul 1952. Ortak, Şaban, Atatürk Dönemi Eğitim Politikalarında Yabancı Uzman Raporlarının Etkileri, Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Müdürlüğü Doktora Tezi, Erzurum 2014. Özalp, Reşat, Rakamlarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim Orta Dereceli Okullar, Maarif Basımevi, Ankara 1956. Özalp, Reşat ve Ataünal, Aydoğan, Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı, Talim ve Terbiye Kurulu-Millî Eğitim Şûrası, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1977. Özdemir, Nuray, “Türkiye’de Demiryollarının Millileştirilmesi ve Şimendifer Mektebi”, XVII. Türk Tarih Kongresi, 15-17 Eylül 2014, C.V, Ankara, ss. 67-87. Özel, Emine, Atatürk Dönemi Türk Eğitim Politikaları, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Kütahya 2007. Rakam ve Grafiklerle Cumhuriyetin 50. Yılında Milli Eğitimimiz, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1973. Rakam, Grafik ve Şemalarla Türkiye’de Mesleki ve Teknik Öğretim, İnsangücü Eğitimi Genel Müdürlüğü Yayınları, İstanbul 1965. Sezen, Tahir, Osmanlı Yer Adları, Yay. Haz: Murat Şener, Salih Dutoğlu, 2. bs. T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2017. Sezgin, Saim İlhan, “Mehmet Rüştü Uzel, Mesleki ve Teknik Öğretimi Ulusal Seviyede Planlayıp Geliştiren Eğitimci (1891-1965)”, Cumhuriyet Döneminde Mesleki ve Teknik Eğitimde İz Bırakan Eğitimciler, C. 1, Ed: Hıfzı Doğan, Eğitim Araştırmaları Derneği, Ankara 2012. Şahin, Mustafa, Türkiye’de Öğretmen Yetiştirme Uygulamalarında Yabancı Uzmanların Yeri (1923-1960), Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Doktora Tezi, İzmir 1996. Yıldırım, Nuran, “İstanbul’da Sağır, Dilsiz ve Âmâların Eğitimi”, İstanbul Armağanı 3: Gündelik Hayatın Renkleri, Haz. Mustafa Armağan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, İstanbul 1997. Türkiye Okulları Kılavuzu, Devlet Basımevi, İstanbul 1936. Zaim, Kemal, Mesleki Tedrisat Hakkında Muhtıra, Devlet Matbaası, İstanbul 1927. 1934-1935 Cumhuriyet Kız Enstitüsü Yıllığı, İzmir. 1936-1937 İzmir Bölge Sanat Okulu Mezunlar Yıllığı, Bilgi Matbaası, İzmir. 1937-1938 Balıkesir Necati Bey Öğretmen Okulu Mezunlar Yıllığı, Resimli Ay Matbaası, İstanbul. 4. Makaleler Akşit, Elif E., “Görünmezliğin Görünürlüğü ve Akşam Okulları”, Kebikeç, S. 36, 2013, ss. 179-186. 108 Alkan, Cevat ve Doğan, Hıfzı, “Mesleki ve Teknik Eğitim İçin Ana Plan Esasları”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 9/1, 1976, ss. 25-72. Arığ, Ayten Sezer, “ Ankara’da Modanın Öncüsü Bir Okul: İsmet Paşa Kız Enstitüsü”. CTAD, 7/14, 2011, ss. 3-15. Çapa, Mesut, “Trabzon Ticaret Mektebi (1924-1927)”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 12/ 12, 2012, ss. 133-142. Demir, Mine, “Erken Cumhuriyet Döneminde Mesleki ve Teknik Okulların Sergi Düzenleme Geleneği: 1938 Yılı Kız Enstitüleri ve Sanat Okulları Sergisi Örneği”, Tarih ve Günce, S: 7, 2020, ss. 169-196. Demirtaş, Bahattin, “Atatürk Döneminde Eğitim Alanında Yaşana Gelişmeler, Akademik Bakış, 1/2, 2008, ss. 155-176. Derman, M. Uğur, Medresetü’l-Hattâtîn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 28. Cilt, Ankara, 2003, ss. 341-342. Duman, Tayyip, “Mesleki ve Teknik Öğretime Öğretmen Yetiştiren Yükseköğretim Kurumlarının Kuruluşu, Gelişimi ve Kapatılmaları”, Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 1/1, 2014, ss. 65-92. Ergin, İsmet, “Atatürk Dönemi Eğitim Sistemi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12/63, 2019, ss. 815-822. Evsile, Mehmet “Cumhuriyet Döneminde Ziraat ve Hayvancılık Alanında Meydana Gelen Gelişmeler (1923-1950)”, Kesit Akademi Dergisi, 4/14, 2018, ss. 1-30. Günay, Ramazan ve Görür, Halil İbrahim, “Osmanlı Devleti’nde Sağır, Dilsiz ve A’ma Mektebi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl: 2013, 32/53, ss. 55-76. İleri, Turgut, “Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Bağlamında Kız Enstitüleri’nin Türk Modernleşmesindeki Yeri ve Önemi”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 65, Güz-2019, ss. 193-226. İnci, İbrahim, “Atatürk’ün Direktif ve Tavsiyeleri Işığında Türk Tarımındaki Gelişmeler (1923-1938)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 26/77, 2010, ss. 345-384. Polat, Ümit ve Karagöz, Savaş “Türkiye’de Erken Cumhuriyet Dönemi Mesleki ve Teknik Eğitimin Durumu Hakkında Bir Muhtıra, Kemal Zaim”, Kastamonu Eğitim Dergisi, 28/5, 2020, ss. 2156-2164. Suner, Levent, “Cumhuriyet Döneminde Tiyatroların Kurumlaşması”, Tiyatro Araştırmaları Dergisi, Yıl: 1995, C. 12, S. 12, ss. 11-16. Şahin, Mustafa, “Türk Eğitim Sisteminde Yabancı Eğitim Uzmanlarından Yararlanma”, Toplumsal Tarih, 9/54, 1998, ss. 12-18. Şimşek, Derya Çini, “Müzik İnkılâbında Bir Uygulama; Musiki Muallim Mektebi’nden, Ankara Devlet Konservatuvarına”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 6, Sayı: 82, Kasım 2018, ss. 241-251. Tangülü, Zafer, Karadeniz, Oğuzhan, Ateş, Sinan, “Cumhuriyet Dönemi Eğitim Sistemimizde Uzman Raporları (1924-1960)”, Turkish Studies, 9/5, 2014, ss. 1899- 1900. 5. Elektronik Kaynaklar Geçmişten Günümüze Fotoğraflarla Mesleki ve Teknik Eğitim (11. yy-21. yy), MEB Yayınları, Ankara, 2019. https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2019_05/30125511_30093130_mesleki _teknik_egitim_kitap.pdf (Erişim Tarihi: 14.01.2021). İBB Atatürk Kitaplığı Arşivi. 109 Şimşek, Derya, “Ankara Devlet Konservatuvarı maddesi”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/Ankara_Devlet_Konservatuvar%C4%B1, (Erişim Tarihi: 17.05.2021) Türkiye’de Mesleki ve Teknik Eğitimin Görünümü, T. C. Millî Eğitim Bakanlığı, 2018, Ankara. https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_11/12134429_No1_Turkiyede_Mesleki_v e_Teknik_Egitimin_Gorunumu.pdf ( Erişim Tarihi: 13.10.2020) 110 EKLER Ek 1. İzmir Sağır, Dilsiz ve Körler Okulundan Mezun Olan Dezavantajlı Öğrencilerin Topluma Kazandırılmasına Yönelik Öğrenim Sırasında Gerçekleştirilen Yararlı Faaliyetlerin Dönemin Akşam Gazetesine Yansıması Akşam, “İzmir’de faydalı bir müessese, Sağırlar, körler ve dilsizler mektebinin hayırlı faaliyetleri”, 17.08.1934, s. 6. 111 Ek 2. Biçki-Dikiş Yurtları Açabilme Yeterliliğine Sahip Olabilmek İçin Adaylarda Aranacak Şartlar Akşam, “Dikiş ve biçki yurtları”, 20.05.1935, s. 35 112 Ek 3. Biçki-Dikiş Yurtlarından Mezun Olan Öğrencilerin Toplu Fotoğraf Çekiminin Yanı Sıra Yaptıkları El Emeklerinin Sene Sonu Sergilerinde Gösterime Girmesi Dönemin Gazetesindeki Haberde Yer Almıştır. Anadolu, “Dikiş, Nakış, Biçki Yurtlarında Sergiler”, 18.06.1935, s. 2. 113 Ek 4. İzmir Sanat Okulu’nun Yeni Mezunları Akşam, “İzmir sanatlar mektebinin yeni mezunları”, 29 Haziran 1934, s. 7 114 Ek 5. Selçuk Kız Sanat Enstitüsü Öğrencilerinin Sene Sonu Sergisindeki Çalışmalarını Tanıtmaları Dönemin Kurun Gazetesinde Yer Almıştır. Kurun, “Selçuk Kız Sanat Enstitüsünde”, 13 Temmuz 1937, s. 3. 115 Ek 6. Kız Orta Sanat Okullarından İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsünün Öğretmen Kadrosu 1934-1935 Cumhuriyet Kız Enstitüsü Yıllığı, İzmir, s. 4-5. 116 Ek 7. İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsündeki Öğrenciler 1934-1935 Cumhuriyet Kız Enstitüsü Yıllığı, İzmir, s. 14-15. 117 Ek 8. İzmir Bölge Sanat Okulunun Öğretmen Kadrosundan Öğretmenlerin Bir Kısmı 1936-1937 İzmir Bölge Sanat Okulu Mezunlar Yıllığı, Bilgi Matbaası, İzmir, s. 10- 13. 118 Ek 9. Balıkesir Necati Bey Öğretmen Okulu’nun Resim-Elişi Kolunun Çalışmaları 1937-1938 Öğretim Döneminin Mezunlar Yıllığında Tanıtıldı. 1937-1938 Balıkesir Necati Bey Öğretmen Okulu Mezunlar Yıllığı, Resimli Ay Matbaası, İstanbul, s. 45-46. 119 Ek 10. Kız Sanat Enstitüsü’nde Çocuk Bakımı Eğitimi Atatürk Kitaplığı Pera Mezat E Serisi Krt_024573 Ek 11. İzmir Sanat Mektebi İzcileri Atatürk Kitaplığı Krt_014675 120 Ek 12. Yapı Sanat Enstitüsü Ders Uygulamaları Geçmişten Günümüze Fotoğraflarla Mesleki ve Teknik Eğitim (11. yy-21. yy), MEB Yayınları, Ankara 2019, s. 185. 121 Ek 13. Meslek Mektepleri Hakkında Kanun Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası, 2/18, 15 Temmuz 1927, s. 4. 122 Ek 14. Kapatılan Maliye Meslek Okulunun Maliye Şubesinden Mezun Olanların Yüksek Öğrenim Görmüş Sayılmaları Hakkında Kurul Kararı 23.1.1934 tarihli ve 25 sayılı Talim ve Terbiye Kurul Kararı 123 Ek 15. Kız Enstitüleri ile Kız Sanat Okullarında Açılan Dördüncü Sınıfta Uygulanması Gerekli Olan Ders Programı Hakkında Talim ve Terbiye Kurul Kararı Talim ve Terbiye Kurulu’nun 19.01.1935 ve 15 sayılı kararı 124 Ek 15. Kız Enstitüleri ile Kız Sanat Okullarında Açılan Dördüncü Sınıfta Uygulanması Gerekli Olan Ders Programı Hakkında Talim ve Terbiye Kurul Kararı Talim ve Terbiye Kurulu’nun 19.01.1935 ve 15 sayılı kararı 125 Ek 16. Sanat Okulu Diploması Almak İsteyen Ortaokul Mezunları Hakkında Talim ve Terbiye Kurulu’nun 25.10.1935 ve 156 sayılı kararı 126 Ek 16. Sanat Okulu Diploması Almak İsteyen Ortaokul Mezunları Hakkında Talim ve Terbiye Kurulu’nun 25.10.1935 ve 156 sayılı kararı 127 Ek 16. Sanat Okulu Diploması Almak İsteyen Ortaokul Mezunları Hakkında Talim ve Terbiye Kurulu’nun 25.10.1935 ve 156 sayılı kararı 128 Ek 17. Akşam Kız Sanat Okullarının A Şubesi Moda ve Biçki-Dikiş Kısımlarının Uygulama Dersleri Kız Enstitüleri ve Sanat Okulları Sergisi, 21 Mayıs 1938, Devlet Basımevi, Ankara 1938, s. 42, 44. 129 ÖZ GEÇMİŞ Naime BATTAL, Recep Tanrıverdi Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi’nin Sosyal Bilimler alanını bitirdikten sonra Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih bölümünden 2013 yılında mezun oldu. İkinci üniversite olarak Anadolu Üniversitesi İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler bölümünden 2020 yılında mezun oldu. 2022 yılında OMÜ LEE Tarih Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans programını bitirdi. İyi derecede İngilizce bilmektedir. Temel ilgi alanları; Eski ve Çağdaş Türk Dillerinin Yapısı, Temel İş Kanunu ve İş Hukuku Eğitimi, İşaret Dili Eğitimi, Etkili İletişim Stratejileri ve Beden Dili olmakla birlikte ilgili alanlarda sertifikaları da bulunmaktadır. İletişim Bilgileri ORCID ID : https://orcid.org/0000-0002-4820-9802 130